نوع مقاله : علمی - پژوهشی
موضوعات
عنوان مقاله English
نویسندگان English
With regard to paragraph 5 of the general policies of encouraging investment, increasing economic competitiveness in the domestic and international arenas through the abolition of unnecessary monopolies and strengthening the competitive structure and necessary infrastructures and supporting entrepreneurship and promoting creativity and innovation should be the field of planning and policy making of Iran's economy should be included, Therefore, it is necessary to follow up on the supervision of its good implementation, so supporting studies of the above-mentioned policy-making system have priority.
The purpose of this research is to investigate the mutual influence of competitiveness and entrepreneurship, emphasizing the role of natural resources rent seeking in efficiency-oriented and innovation-oriented countries. In terms of practical purpose, the research is descriptive-analytical and causal-comparative. Data related to the model are also extracted from the database of World Development Indicators (WDI), Global Entrepreneurship Monitor (GEM) and World Economic Forum (WEF) and IMD centre of global competitiveness. In order to do an analysis of how competitiveness and entrepreneurship affect each other, two groups of efficiency-oriented and innovation-oriented countries have been selected according to access and quality of data in the international databases. The time period of the research data is 2009-2022. The estimation of the models has been done by using Eviews version 8 econometric software and it has been analyzed according to the econometric method of generalized method of moments for combined data after the stationary tests, specifying the model, selecting fixed or random effects and verifying the findings.
کلیدواژهها English
مقدمه
کارآفرینی با کارکرد تخریب خلاق و توسعه فعالیتهای نوآورانه بهعنوان موتور رشد اقتصادی توسط «جوزف شومپیتر»[1] وارد ادبیات اقتصادی شده است و نقش کارآفرینی توسط نظریهپردازان متعددی نظیر «کرزنر»[2]، «پورتر»[3]، «بامول»[4]، «شین»[5] و «ونکاترمن»[6] مورد توجه قرار گرفت (Prince et al,2019). انواع مختلف کارآفرینی نظیر کارآفرینی مولد و غیرمولد و همچنین کارآفرینی نوآورانه و فرصتگرا در ادبیات طبقهبندی شده است. همچنین نقش کارآفرینی در رشد اقتصادی، اشتغال و نوآوری مورد بررسی نظری و تجربی قرار گرفته است؛ بااینحال در مطالعات جدید توجه خاصی به کارآفرینی نوآوری محور بهعنوان پیشران مزیتهای رقابتی و رقابتپذیری اقتصادی شده است (Amini et al,2021). در واقع کارآفرینی فضای مناسب جهت ایجاد کسبوکارهای نو و به دنبال آن ظهور اشتغال، رقابتپذیری و بهرهوری را بر رشد اقتصادی با اثر مثبت فراهم میکند (محمدی و رستمی، 1397). کارآفرینان با مشارکت در فعالیتهای رقابتی امکان ورود به بازارهای ناشناخته و ریسکپذیر را پیدا میکنند و کسبوکارهای نوآورانه خود را تثبیت میکنند (Urbig et al,2019). فعالیتهای کارآفرینانه برای استحکام رقابت در اقتصادهای توسعهیافته و تضمین رفاه اجتماعی در کشورهای کمتر توسعهیافته اقتصادی دارای اهمیت فراوان است (Crecente-Romero et al,2019). مطابق بند 5 سیاستهای کلی تشویق سرمایهگذاری، افزایش توان رقابت اقتصادی در داخل و ارتقای رقابتپذیری محصولات داخلی در صحنههای بینالمللی از طریق لغو انحصارات غیرضروری و تقویت ساختار رقابتی و زیرساختهای لازم با حمایت از کارآفرینی و ارتقای خلاقیت و نوآوری در نظام برنامهریزی و سیاستگذاری اقتصاد ایران مسجل میشود، بنابراین پیگیری نظارت بر حُسن اجرای آن ضرورت دارد؛ ازهمینرو مطالعات پژوهشی پشتیبان نظام سیاستگذاری مزبور اولویت دارد.[7]
از طرفی چنین استدلال میشود که بهبود محیط رقابتی و ارتقای شاخص رقابتپذیری اقتصادی منجر به پویایی و توسعه فعالیتهای کارآفرینانه میشود. بهعنوان نمونه مطابق با گزارش سازمان توسعه صنعتی ملل متحد[8](2018)، با توجه به اینکه فعالیت یک صنعت در عرصه رقابت بینالمللی منجر به نرخ بازدهی بالا و ارتقای مهارت نیروی کار میشود؛ ازاینرو رقابتپذیری نهتنها سبب رشد اقتصادی شده؛ بلکه منجر به پیشرفت تکنولوژی، افزایش سطح فناوریهای صنعت و بهتبع آن کارآفرینی مولد و نوآورانه میشود. رقابتپذیری بهواسطه فعالیتهای کارآفرینی بر بهرهوری اثر مثبت دارد و باعث افزایش رشد اقتصادی خواهد شد (World Bank,2014). شدت رقابتی بودن محیط بهطور قابلتوجهی بر توسعه کارآفرینی اثر مثبت دارد (Estrada-Cruz et al,2020).
کارآفرینی یک بخش جداییناپذیر از فرایند رقابتی و یک جزء ضروری در هر شرکت رقابتی است. فرایند رقابتی توسط کارآفرینی هدایت میشود که بهطور مداوم محصولات بهتری تولید میکند و با استقبال مصرفکنندگان مواجه میشود و بهاینترتیب فرایند کارآفرینی، پیشرفت اقتصادی ایجاد میکند (Holcombe, 2003). بنابراین میتوان چنین ادعا کرد که یک ارتباط متقابل بین دو متغیر کارآفرینی و رقابتپذیری وجود دارد. درحالیکه تاکنون مطالعات تجربی صرفاً رابطه یکسویه کارآفرینی و رقابتپذیری را بررسی کردهاند. درعینِِحال یافتههای موجود تجربی یک اتفاق نظر در این خصوص نشان نمیدهد (رستمی و همکاران، 1398؛ محمدی و زیوری، 1399؛ Ferreira et al, 2016؛ Herman, 2018). بهعبارتدیگر، نتایج تحقیق با توجه به سطح توسعهیافتگی کشورها و نوع کارآفرینی ناهمگن بوده است. ازاینرو توجه به کیفیت کارآفرینی (مولد و غیر مولد) که توسط ویلیام بامول تبیین شده است ضروری است. «بامول»[9](1990) نشان میدهد که در بعضی کشورهای درحالتوسعه، در مقایسه با کشورهای توسعهیافته، میزان کارآفرینی بسیار بالاست؛ درحالیکه رشد اقتصادی کشورهای نام برده اندک است. دلیل این تفاوت را میتوان در تقسیمبندی کارآفرینی غیرمولد و کارآفرینی مولد جستوجو کرد. بهطور کلی در نظریه اول (کارآفرینی غیرمولد)، مضمون کارآفرینی با اشتغالزایی همانند شده که تنها راهی برای فرار از بیکاری و مهیا ساختن نیازهای اولیه اشخاص با انجام فعالیتهای مکرر در اجتماع است؛ در مقابل در نظریه دوم (کارآفرینی مولد)، کارآفرینی روند شناخت فرصتهای اقتصادی، ابداع کسبوکار جدید و نوآور برای بهرهبرداری از فرصتهای شناسایی شده تعبیر میشود که در نتیجه آن، کالاها و خدمات نوینی به مردم ارائه خواهد شد. در خصوص فعالیت کارآفرینی غیرمولد، تئوری اقتصادی بیانگر این است که فعالیتهای رانتی بهویژه منابع طبیعی نظیر نفت و گاز از یکسو میتواند، فرصتهای کارآفرینی را افزایش دهند؛ اما از سوی دیگر با انحراف انگیزهها به سمت کسب درآمدهای رانتی، مشارکت در فعالیتهای کارآفرینی مولد را کاهش دهند. بنابراین اجرای یک مطالعه جامع بهمنظور ارزیابی اثرات متقابل رقابتپذیری و کارآفرینی با توجه به نوع و کیفیت کارآفرینی (مولد و غیرمولد) در سطوح مختلف توسعهیافتگی کشورها ضرورت دارد.
با توجه به مرور ادبیات نظری و تجربی و همچنین شکاف موجود در ادبیات از منظر نحوه اثرگذاری کارآفرینی بر رقابتپذیری و نیز اثر متقابل کارآفرینی و رقابتپذیری، پژوهش حاضر در تلاش است شواهد تجربی کاملتری را با در نظر گرفتن نقش میانجی رانت منابع طبیعی در اثرگذاری متقابل رقابتپذیری اقتصادی و توسعه کارآفرینی در کشورهای با سطوح مختلف توسعهیافتگی ارائه دهد. در ادامه بخشهای مقاله حاضر ابتدا ادبیات موضوع و پیشینه پژوهش ارائه میگردد، سپس روش پژوهش مشتمل بر الگوی تحقیق، روش برآورد و نحوه گردآوری دادههای متغیرها میآید. پس از آن یافتههای پژوهش، تفسیر و تحلیل یافتهها ارائه میشود. بخش پایانی نیز به جمعبندی و نتیجهگیری میپردازد.
1. مبانی نظری
1-1. کارآفرینی در ادبیات اقتصادی
واژه کارآفرینی و تأثیر آن بر بهرهوری و رشد اقتصادی از دیدگاه نظریهپردازانی همچون شومپیتر و کرزنر وارد ادبیات اقتصادی شده است. دو رویکرد اساسی نقش کارآفرینی در اقتصاد شامل رویکرد کرزنری و شومپیتری است. در دیدگاه کرزنری، عملکرد بنگاه ناشی از توانایی آن در بهرهبرداری از مزیتها و فرصتهای عدم تعادلهای تشخیص داده شده در اقتصاد است؛ بهعبارتدیگر کارآفرینی کرزنری بر شناسایی و بهرهبرداری از فرصتهای تجاری موجود تحت محدودیتهای فناوری معین تمرکز میکند که در اکوسیستم کارآفرینی موجود، تخصیص کارآمد منابع موجب ارتقای بهرهوری عوامل تولید و رشد اقتصادی میگردد (kirzner,1973). درحالیکه رویکرد شومپیتری بر مزیتها و توانایی بنگاه در تخریب خلاق جهت بازآرایی فرایندهای تولیدی تأکید دارد؛ از طرفی افزایش بهرهوری عوامل تولید ناشی از ترکیبات جدید، منجر به خلق محصولات بدیع یا شیوههای نوین تولید محصولات میشود، که این امر رشد اقتصادی را تقویت میکند (schumpeter,1934). بنابراین شومپیتر با تأکید بر نوآوری یا تغییرات تکنولوژیکی در فرایند کارآفرینی، بر نقش کارآفرینی در بهبود بهرهوری اقتصادی تأکید میکند (Lafuente et al,2020؛Aghion & Howitt, 1992).
1-2. کارآفرینی و رقابتپذیری
تعریف رقابتپذیری در دو سطح کشور و شرکت در ادبیات اقتصاد معرفی شده است. رقابتپذیری در سطح شرکت توسط فراتسی و فانتچی[10](2022) با ایده معروف الماس پورتر در حوزه ملی، به عناصری همچون شرایط، عرضه، تقاضا، استراتژی شرکت، ساختار، رقابت و در نهایت حضور صنایع مرتبط و پشتیبان مربوط میشود. رقابتپذیری در سطح کشوری از منظر سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (2019)، به قدرت رقابت کشورها در بازار جهانی تعبیر میشود. درعینحال از سال 2001، مجمع جهانی اقتصاد یک شاخص رقابتی رشد سالانه را منتشر و رقابتپذیری را اینگونه تعریف میکند: رقابتپذیری ملی مجموعهای از نهادها، سیاستها و عواملی است که میزان بهرهوری یک کشور را مشخص میکنند. طبق گزارش رقابتپذیری جهانی[11] طی سالهای (2019-2022) شاخص رقابتپذیری یک کشور شامل مجموعهای از ۱۲ رکن است که به سه دسته تقسیم میشود: دسته اول مربوط به شاخصهای بنیادی شامل نهادها، زیرساختها، ثبات اقتصاد کلان، بهداشت و آموزش ابتدایی است. دسته دوم نمایانگر عوامل و منابع کارایی شامل آموزش عالی، کارایی بازار کالا، کارایی بازار کار، توسعه بازار مالی، آمادگی فناورانه، اندازه بازار و پیچیدگی کسبوکار است و در نهایت دسته سوم شامل نوآوری و عوامل پیچیدگی کسبوکار است. مرور مطالعات در ارتباط بین رقابتپذیری و کارآفرینی حاکی از آن است که دو رویکرد کلی در این زمینه وجود دارد. یک دسته مطالعات بر تأثیر نقش کارآفرینی بر رقابتپذیری و توسعه کشورها تأکید دارند بهطوری که توسعه کارآفرینی موجب رونق کسبوکارهای جدید و فضای رقابتی در صنایع اقتصاد میشود و بهرهوری اقتصادی را از طریق نوآوری و پیشرفت فناوری ارتقا میدهد (Gonzalez-Sanchez,2013؛ Chowdhury et al,2019؛Amorós,2013؛Urbig et al,2019؛ Crecente-Romero et al,2019) بهعنوان نمونه موتینیو و همکاران[12] (2015) معتقدند که نوآوری و فرهنگ کارآفرینی، موجب کاهش زمان به نیازهای مشتریان، افزایش رضایت کارکنان و بهبود رقابتپذیری میگردد. علاوه بر این استدلال میشود که کشورهای درحالتوسعه میتوانند با توسعه کارآفرینی از طریق ایجاد شرکتهای قوی و نوآور شبکهای در سطح جهانی، رقابتپذیری اقتصاد خود را تقویت کنند (Ferreira et al,2016؛Amorós et al,2012). طبق دیدگاه آیوتی[13](2007) فعالیتهای کارآفرینانه با بازدهی بالا (سرمایهگذاریهای جدید پویا) منعکسکننده عملکرد بهتر رقابتپذیری و توسعه اقتصادی هستند. علاوه بر این، برخی از مطالعات حاکی از تأثیر کارآفرینی بر نوآوری و رقابتی شدن یک کشور است و از اینرو بر اقدامات سیاسی برای تشویق فعالیتهای کارآفرینی تأکید دارد (González et al,2014؛ Nowinski et al,2016).
دسته دوم از مطالعات تأثیر ارکان رقابتپذیری بر کارآفرینی را بررسی کردهاند. بهعنوان نمونه آکس و آمورس[14](2008) بر نوآوری بهعنوان یک استراتژی برای تسریع رشد جهت توسعه فعالیت فناورانه و کارآفرینانه اشاره دارند. از طرفی به عقیده دراکر[15] (2014) نوآوری هسته مرکزی فعالیتهای کارآفرینانه به شمار میرود و از طریق تقویت رقابتپذیری، مشارکت در فعالیتهای کارآفرینی را تشویق میکند. علاوه بر این برخی نظریهپردازان بر نقش کیفیت نهادی و عوامل تشکیلدهنده بر کارآفرینی تمرکز کردند. بر اساس دیدگاه بامول (1990) نقش نهادهای سیاسی و حقوقی بر توسعه کمی و کیفی فعالیتهای کارآفرینی تأکید شده است. ون استل و همکاران[16] (2007) نقش نهادها بر کارآفرینی از طریق امکانپذیر ساختن و تسهیل عملکرد سرمایهگذاریهای جدید و حداقل سازی تشریفات اداری به تشویق کارآفرینان را مورد توجه قرار دادند. بر اساس دیدگاه شواپ[17] (2013) پیچیدگی کسبوکارها منجر به افزایش بهرهوری تولید میشود و این امر به نوبه خود ارتقای سطح رقابتپذیری سطح ملی اقتصاد را در پی دارد. از دیدگاه وی در کشورهای نوآوری محور پیچیدگی کسبوکارها علاوه بر افزایش کارایی تولید از کانال افزایش سطح رقابتپذیری گرایش به کارآفرینیهای مولد را افزایش میدهد.
1-3. تأثیر رانتجویی بر رقابتپذیری و کارآفرینی
به عقیده بامول فعالیتهای کارآفرینانه میتوانند مولد یا غیرمولد باشند که در فعالیتهای کارآفرینی غیرمولد نوعاً رانت جویی مطرح است (Baumol, 1990). تأثیر رانت بر متغیرهای اقتصادی همواره مورد توجه نظریهپردازان بوده است. در خصوص تأثیر رانت بر رشد اقتصادی و رقابتپذیری چنین استدلال میشود که فراوانی منابع طبیعی، زمینه رشد اقتصادی را فراهم میآورد، ولی اگر از این منابع به درستی استفاده نشود منجر به فساد و رانت اقتصادی خواهد شد.
در کشورهایی با منابع طبیعی فراوان بیشتر فعالیتها به سمت فعالیتهای غیرمولد و با ارزشافزوده نازل پیش میرود همین امر موجب ایجاد فضای رانتجویی و وجود یک اقتصاد رانتی میشود که دلیلی بر ضعف رشد اقتصادی و محدود شدن رقابتپذیری اقتصاد است. در خصوص اثرگذاری رانت و بهویژه رانت منابع طبیعی (نفت، گاز یا سایر منابع طبیعی) بر کارآفرینی دو نوع اثر مثبت و یا منفی مطرح است در مکانیسم اول (تأثیر مثبت)، رانت ناشی از نفت و گاز از طریق خلق یک صنعت جدید (کشف منبعی جدید از نفت و گاز)، فرصتهای شغلی جدیدی را برای کارآفرینان نسبت به قبل فراهم میکند و در همین زمان، مکانیسم دومی، موجب مزاحمت برای فعالیتهای کارآفرینانه تولیدی میگردد. سود حاصل از نفت و گاز که در دست دولت است (از طریق اخذ مالیات یا درآمد مستقیم ناشی از مالکیت)، انگیزهای را برای کارآفرینان فراهم میآورد که در فعالیتهای رانتجویانه شرکت کنند و آنها را از انجام کار تولیدی مولد دلسرد و بیانگیزه میسازد (Majbouri,2016).
با افزایش درآمدهای بهدستآمده از منابع طبیعی فعالیتهای رانتجویی نیز افزایش و فعالیتهای کارآفرینانه کاهش مییابد؛ ولی اگر در دوره وفور منابع اکثر جامعه در فعالیتهای کارآفرینانه مشارکت داشته باشند این امر موجب توسعه و رونق کارآفرینی میشود (Baland & Francois,2000). کشورهایی که وابستگی بیشتری به رانت منابع طبیعی دارند فعالیتهای کارآفرینانه در آنها کاهش مییابد. این کاهش در کشورهایی که منابع بیشتری دارند بیشتر دیده میشود (Farzanegan,2014). برخی از گروههایی که نفوذ سیاسی دارند و کارآفرینان در پیِ کسب فرصتهای رانت منابع طبیعی هستند، رقابت به وجود آمده در این حوزه موجب افزایش فعالیتهای غیرمولد، فساد اداری، رشوهخواری و اختلاس خواهد شد (Goel and Karhonen 2009).
2. پیشینه پژوهش
2-1. مطالعات داخلی
رستمی و همکاران (1398) به بررسی تأثیر رقابتپذیری بر سطح فعالیتهای کارآفرینانه در گروه کشورهای منبع محور، کارایی محور و نوآوری محور در دوره زمانی 2016-2012 پرداخته است. این مطالعه با استفاده از شاخص کارآفرینی جهانی (GEI) و رگرسیون دادههای تابلویی مورد آزمون قرار گرفت. نتایج این تحقیق بیانگر آن است که تأثیر عوامل رقابتپذیری بر سطح فعالیتهای کارآفرینی در کشورهای مختلف، با توجه به مرحله توسعهیافتگی آنها متفاوت است.
در مطالعهای دیگر محمدی و زیوری (1398) با استفاده از رویکرد گشتاورهای تعمیمیافته (GMM) تأثیر کارآفرینی بر رقابتپذیری اقتصادی در کشورهای عضو مجمع جهانی اقتصاد را مورد بررسی قرار دادهاند. این پژوهش در سه گروه کشورهای منبع محور، کارایی محور و نوآوری محور برای 75 کشور عضو WEF در دوره 2010-2018 انجام شده است. نتایج بیانگر این است که کیفیت کارآفرینی از طریق دو شاخص نرخ نوآوری و نرخ کارآفرینی با انتظار رشد بالا سنجش شده است که تأثیر معناداری بر توسعه اقتصادی کشورها و رقابتپذیری ملی آنها دارند.
محمدی و رستمی (1397) در مطالعهای به بررسی ارتباط بین کارآفرینی، رقابتپذیری و رشد اقتصادی پرداختند. روش این پژوهش تحلیل توصیفی و گردآوری کتابخانهای است. نتایج گویای این است که، رقابتپذیری بهعنوان عامل مهمی در تشخیص شرایط توسعه و محدودیتهای فعالیت کارآفرینی قابل درک است و در نهایت اثرات متقابل رقابتپذیری و کارآفرینی بر رشد اقتصادی مؤثر است.
شهیکی تاش و همکاران (1394) به بررسی عوامل تأثیرگذار بر شاخص رقابتپذیری کشورها در ایران طی سالهای 2013-2014 برای 168 کشور توسعهیافته، درحالتوسعه و توسعهیافته پرداختهاند. نتایج نشان میدهد که اجزای تشکیل دهنده شاخص رقابتپذیری اثر مثبت و معناداری بر شاخص مورد مطالعه دارند.
بافنده ایماندوست و مفیدی (1395) در مطالعهای میزان تأثیر رقابتپذیری بر رشد اقتصادی را بررسی کردهاند. ایشان دادههای 42 کشور جهان را طی سالهای 2014-2010 بهصورت پانل دیتا گردآوری کردند. نتایج حاکی از آن است که اثر شاخص رقابتپذیری بر رشد اقتصادی کشورهای توسعهیافته منتخب مثبت و معنادار بوده است.
باقرصاد و همکاران (1398) در مطالعهای با عنوان اکوسیستم کارآفرینی و رقابتپذیری صنایع منتخب، تأثیر اکوسیستم کارآفرینی را از شش بُعد سیاست، منابع مالی، حمایتها، بازارها، سرمایه انسانی و فرهنگ، بر میزان رقابتپذیری صنایع مورد بررسی قرار داده است. با استفاده از دادههای 130 شرکت فعال در صنایع رقابتی که بر اساس شاخص هرفیندال تحلیل شد و ابزار گردآوری دادهها نیز پرسشنامه بوده است که از طریق نرمافزار SmartPLS3 و SPSS26 تحلیل شدند. یافتهها حاکی است که اکوسیستم کارآفرینی با ابعاد ششگانه بر میزان رقابتپذیری صنایع مؤثر است.
زبیری و همکاران (1398) در پژوهشی با عنوان رانت منابع طبیعی و کارآفرینی ضرورت یا فرصت در سال 1398 طی دوره زمانی 2017-2008 با استفاده از روش دادههای تابلویی پویا (GMM) در 45 کشور درحالتوسعه و توسعهیافته بررسی کردند. نتایج نشان میدهد که رانت منابع طبیعی تأثیر منفی و معنادار بر کارآفرینی فرصت دارد؛ ولی تأثیری مثبت و معنادار بر کارآفرینی ضرورت داشته است. از طرفی رانت منابع طبیعی موجب کاهش کارآفرینی فرصت شده است.
محمدزاده و همکاران (۱۳۹۵) در پژوهشی تأثیر رانت بر توسعه کارآفرینی برای منتخبی از کشورهای جهان بررسی کردند. آنها با استفاده دادههای تابلویی بـا رویکـرد Dynamic Panel و بهکارگیری نرمافزار stata به این نتیجه دست یافتند که وجود رانت منابع، تأثیری منفی بر گسترش فعالیتهای کارآفرینانه در کشورهای مورد مطالعه داشته است.
2-2. مطالعات خارجی
در مطالعاتی از محققین رابطه بین رقابتپذیری و کارآفرینی تبیین شده است؛
اکس (2006) در مطالعهای اثر کارآفرینی بر رشد اقتصادی را بررسی کرده است. این مطالعه به تجزیهوتحلیل دادههای جمعآوری شده توسط (GEM) و تفسیر گزارش دیدهبان جهانی کارآفرینی میپردازد. او معتقد است سیاستهای متعددی برای کشورها با سطوح متفاوت توسعهیافتگی، جهت توسعه کارآفرینی وجود دارد. همچنین بهبود فضای مناسب در کشورهای درحالتوسعه جهت اجرای فعالیتهای کارآفرینی و توسعه وضعیت کسبوکار بهمنظور سرمایهگذاری مستقیم خارجی بسیار تأثیرگذار است.
ون استل و همکاران[18] (2005) برای نمونه 36 کشور، درحالتوسعه، در حال گذار و توسعهیافته؛ طی سالهای 1999-2003 با استفاده از دادههای (GEM) و ترکیب شاخص رقابتی (GCI) تأثیر کارآفرینی بر رشد اقتصاد ملی را بررسی نمودند؛ نتایج حاکی از آن است که فعالیتهای کارآفرینی توسط کارآفرینان نوپا یا صاحبان (مدیران) جوان بر رشد اقتصادی تأثیرگذار است؛ ولی مقدار این تأثیر به میزان درآمد سرانه بستگی دارد. تأثیر منفی کارآفرینی بر رشد تولید ناخالص ملی در کشورهای درحالتوسعه است.
کرایتیکوس[19] (2014) در تحقیقی تحت عنوان کارآفرینان و تأثیر آنها بر مشاغل و رشد اقتصادی با استفاده از روش کتابخانهای نشان داد نوآوری موجب رشد اقتصادی میشود و کارآفرینی نوآورانه در رشد اقتصادی و رقابتپذیری تأثیر بسزایی دارد. اگر محیط کسبوکار پذیرای نوآوری باشد، دستاوردهای کارآفرینی تحقق مییابد.
آمورس و همکاران[20] (۲۰۱۲) در تحقیقی با عنوان کیفیت رابطه بین کارآفرینی و مراحل توسعه رقابتی در آمریکای لاتین با استفاده از دادههای بانک جهانی و گزارشهای رقابتپذیری جهانی و (GEM) و روش تحلیل عاملی از سال 2001-2006 دریافتند که رابطهای معنادار و مثبت بین کارآفرینی و رقابتپذیری وجود دارد و کارآفرینی در توسعه و رقابتپذیری این کشورها مؤثر است. نتایج این تحقیق نشان میدهد که این کشورها باید با کارآفرینی و تبدیل خود اشتغالی و باارزش افزوده پایین به شرکتهای شبکهای قوی و نوآورانه در بازارهای جهانی جایگاه رقابتپذیری خود را به دست آورند.
فریرا و همکاران[21] (2016) با طرح این سؤال که ارتباط بین کارآفرینی، نوآوری و رقابتپذیری چیست مطالعهای را انجام دادند. این مطالعه در سالهای 2009-2013 و از روش تخمین دادههای ترکیبی انجام شده است. نتایج حاکی از آن است که کارآفرینی (TEA) تأثیر مثبت بر رقابتی بودن جوامع دارد. همچنین دریافتند در اقتصادهای مبتنی بر بهرهوری، کارآفرینی فرصتگرا تأثیری معناداری بر رشد بهرهوری دارد و رابطهای مثبت بین کارآفرینی فرصت و رشد وجود دارد و در اقتصادهای مبتنی بر نوآوری، هیچکدام از انواع کارآفرینی تأثیر قابلتوجهی بر رشد ندارد.
کورز-وید و تومینک[22] (2016) در مقالهای با عنوان رقابتپذیری، کارآفرینی و رشد اقتصادی با نمونهای از کشورهای اروپای مرکزی و اروپای شرقی از اتحادیه اروپا برای دوره سالیانه 2008-2014 از گزارشهای رقابتپذیری جهانی، شاخصهای جهانی کارآفرینی GEM) و پایگاه داده ( Eurostat انجام شده است. آنها نشان دادند که رقابتپذیری و کارآفرینی در کشورهای نمونه رابطهای معنادار و مثبت دارند و همچنین کشورهایی که نوآوری محور هستند و پیشرفت بیشتری دارند، سطح رقابتپذیری آنها نیز بالاتر است و این رقابتیشدن در رشد اقتصادی آنها منعکس شده است.
هرمان[23](2018) در پژوهشی با عنوان نوآوری و کارآفرینی برای رقابت در اتحادیه اروپا: با تجزیهوتحلیل تجربی و استفاده از آزمون t-test مستقل نشان میدهد که سطح بالای رقابت ملی در برخی از کشورهای عضو اتحادیه اروپا را میتوان بهطور عمده با سطح بالایی از عملکرد نوآوری، سطح بالای کارآفرینی نوآورانه و تولیدی توجیه کرد.
گالیندو و همکاران[24] (2023) مطالعهای را با عنوان دیجیتالی شدن، کارآفرینی و رقابت در تحلیلی از 19 کشور اروپایی و دوره زمانی 2020-2019 مورد بررسی قرار دادند. برای تجزیهوتحلیل روابط بین این سه متغیر از ابزار fsQCA استفاده کردند. نتایج این مطالعه نشان میدهد که برای تحریک فعالیت کارآفرینی، یک کشور باید محیطی را به نمایش بگذارد که برای دیجیتالیسازی مطلوب باشد. همچنین کشورهایی که بالاترین رقابت را دارند، کارآفرینانی را نشان میدهند که نوآوریهای محصول را معرفی میکنند و یا سیستمهای تولید خود را بهبود میبخشند، در نتیجه محصولات با کیفیت بالاتر و یا با هزینههای کمتر به مشتریان خود ارائه میدهند. علاوه بر این، این کشورها محیطها و منابعی را به نمایش میگذارند که دیجیتالی شدن شرکتها را تسهیل میکند و تأثیر مثبتی بر رقابتپذیری دارد.
در خصوص ارتباط بین رانت و کارآفرینی مطالعات زیادی صورتگرفته و دیدگاههای متفاوتی وجود دارد؛
پژوهش مجبوری[25] (۲۰۱۶) در تحقیقی با عنوان نفت و کارآفرینی با استفاده از روش دادههای پانل پویا انجام داد. بررسی دادههای سالانه دیدهبان جهانی کارآفرینی (GEM) در سال 2004-2008 که عایدی سرانه بیشتر حاصل از نفت و گاز باعث کاهش کارآفرینی در محیطهای مستعد فساد میگردد. این امر کارآفرینان بالقوه را قادر میسازد تا بهجای کارآفرینی مولد، به رانتجویی بپردازند چراکه سودآوری بیشتری دارد؛ بنابراین، کارآفرینی مولد کاهش مییابد.
چمبرز و مونمو[26] (2018) در مقالهای با عنوان وابستگی به منابع طبیعی و کارآفرینی و این سؤال که آیا کشورهایی که رانت منابع بالایی دارند نفرین شدهاند را بررسی میکنند. این پژوهش با استفاده از دادههای پانل 116 کشور در بازه 2001-۲۰۱۲ و روش رگرسیون با خطاهای استاندارد قوی انجام شده است. این نتایج مؤید این فرضیه است که موانع ایجاد شده از طریق رفتار رانتجویی بر فعالیت کارآفرینی، کانال مهمی است که از طریق آنها نفرین منابع انتقال مییابد. همچنین نشان میدهند که اگر نهادهای ضعیف توسعه نیابند موجب رانتخواری میشود که به کارآفرینی آسیب میرساند. از طرفی رابطه بین رانت منابع و کارآفرینی منفی است.
هی و شان[27] (۲۰۲۱) در مطالعهای با عنوان اتلاف رانت و مدیریت فعالیتهای رانتجویی معدن در مناطق غنی از منابع دریافتند که رفتارهای رانتجویانه در بهرهبرداری از منابع معدنی در مناطق غنی از منابع، بهعنوان فعالیتهای غیرمولد، نهتنها میتواند موجب اتلاف رانت و اتلاف رانت منابع اجتماعی شود، بلکه سبب توزیع ناعادلانه درآمد و کاهش رفاه اجتماعی میشود. نتایج نشان میدهد که این مناطق غنی از منابع دارای مشکلات اتلاف رانت است.
مونمو[28] (۲۰۲2) با طرح این سؤال که آیا رانت منابع طبیعی رانتجویی را به هزینه کارآفرینی ارتقا میدهد؟ و با استفاده از مجموعه دادههای پانل از 28 کشور آفریقایی در دوره 2002-2014 مطالعهای انجام داده است که نتایج نشان میدهد کشورهایی که رانت منابع طبیعی بالاتری دارند (یعنی رانت منابع در آن کشورها بیشتر از 30 درصد تولید ناخالص داخلی) فعالیتهای کارآفرینی کمتری دارند و منجر به پاسخ مثبت مطالعه میشود. همچنین رانت تولید شده توسط رونق منابع، فرصتهایی را برای رفتار رانتجویی ایجاد میکند و این میتواند فعالیت اقتصادی را به علت اثر زیانآور بر کارآفرینی تضعیف کند.
3. روش پژوهش
این پژوهش بهعنوان یک پژوهش کاربردی، با رویکرد توصیفی-تحلیلی بر مبنای گردآوری اطلاعات متغیرهای مورد بررسی از منابع و بانکهای اطلاعاتی معتبر بینالمللی برای کشورهای جهان گردآوری شده است و به تخمین و آزمون رابطه بین متغیرهای مورد نظر در فرضیات تحقیق خواهد پرداخت؛ هدف این پژوهش بررسی تأثیر متقابل رقابتپذیری و کارآفرینی با تأکید بر نقش رانتجویی منابع در بین کشورهای کارایی محور و نوآوری محور است. کشورهای منتخب برحسب سطح توسعهیافتگی در قالب دو گروه کشورهای کارایی محور و نوآوری محور دستهبندی شدهاند.[29] این اطلاعات برای سالهای 2009-2022 و طبق آخرین گزارشهای رقابتپذیری و کارآفرینی از بانک داده نهادها و مؤسسات تخصصی بینالمللی معتبر شامل بانک جهانی، مجمع جهانی اقتصاد و دیدهبان جهانی کارآفرینی و مرکز رقابتپذیری جهانی استخراج طبقهبندی و ارائه گردید. ازآنجاییکه دادههای شاخص رقابتپذیری مجمع جهانی اقتصاد از سال 2017 از نظر متدولوژی محاسباتی تغییر نموده است؛ ازهمینرو دادههای این شاخص از 2017 تا 2022 از مرکز جهانی رقابتپذیری استخراج شد؛ بنابراین فرضیات پژوهش با دو دسته دادهای مزبور بهطور جداگانه مورد آزمون قرار گرفت. متغیر کارآفرینی از سایت دیدهبان جهانی (GEM)، متغیر رقابتپذیری از سایت مجمع جهانی اقتصاد (WEF و IMD) و سایر متغیرها از سایت بانک جهانی (WDI) گردآوری شده است. کشورهای مورد بررسی در جدول زیر مشخص شده است. [30]
جدول 1: لیست کشورها بر اساس تقسیمبندی دیدهبان جهانی کارآفرینی (GEM)
|
کشورهای نوآوری محور |
کشورهای کارایی محور |
|
استرالیا، اتریش، بلژیک، کانادا، دانمارک، فنلاند، فرانسه، آلمان، کره جنوبی، هنگکنگ، ژاپن، هلند، نروژ، پرتغال، قطر، سنگاپور، اسپانیا، سوئیس، سوئد، انگلستان، آمریکا |
برزیل، بلغارستان، چین، کلمبیا، گواتمالا، ایران، اندونزی، جامائیکا، مکزیک، مراکش، پاراگوئه، صربستان، پرو، روسیه، آفریقای شمالی، تایلند |
ازآنجاییکه فرضیه اصلی پژوهش رابطه متقابل کارآفرینی و رقابتپذیری را در نظر دارد در این خصوص دو مدل ریاضی معرفی میشود. در هر دو مدل کارآفرینی و رقابتپذیری متغیر وابسته، رانت متغیر مستقل و سایر متغیرها، متغیر کنترلی محسوب میشوند؛ متغیرهای کنترلی شامل (متغیرهای تورم، سرمایهگذاری مستقیم خارجی، مالیات، نرخ رشد اقتصادی، هزینه شروع کسبوکار، مخارج نهایی مصرف دولت، توسعه مالی و باز بودن تجارت است).
3-1. مدل ریاضی مورد استفاده برای آزمون فرضیهها
ENTit = F (COMit, RENTit, Xit) (1)
COMit = F (ENTit, RENTit, Xit) (2)
در این دو مدل، کارآفرینی[31] (ENT) و رقابتپذیری (COM) متغیر وابسته و رانت منابع طبیعی (RENT) متغیر مستقل در نظر گرفته شده است. متغیرهای کنترلی (Xit) نیز شامل رشد اقتصادی، تورم، توسعه مالی، مخارج مصرف نهایی دولت، سرمایهگذاری مستقیم خارجی، مالیات، هزینه شروع کسبوکار و نرخ باز بودن تجارت هستند.
4. تحلیل آماری دادهها
خلاصه وضعیت آماری متغیرهای تحقیق به شرح زیر ارائه میگردد.
جدول 2: آمار توصیفی متغیرهای کشورهای نوآوری
|
نام متغیر |
کارآفرینی |
نرخ رقابتپذیری |
کل رانت منابع طبیعی |
تورم |
سرمایهگذاری مستقیم خارجی |
مالیات |
رشد اقتصادی |
هزینه شروع کسبوکار |
مخارج مصرف نهایی دولت |
تجارت |
|
آمار |
||||||||||
|
میانگین |
68/7 |
63/10 |
36/1 |
30/1 |
77/5 |
99/19 |
85/7 |
23/2 |
84/20 |
85/84 |
|
انحراف معیار |
06/3 |
32/0 |
57/2 |
052/1 |
40/9 |
38/6 |
26/0 |
098/2 |
33/4 |
88/35 |
|
مینیمم |
5/3 |
21/4 |
01/0 |
14/1- |
68/5- |
31/9 |
3/3 |
1/0 |
06/11 |
5/26 |
|
ماکسیمم |
8/18 |
86/5 |
97/10 |
86/3 |
15/42 |
5/36 |
8/18 |
8/8 |
47/26 |
49/161 |
|
تعداد کشورها |
98 |
98 |
98 |
98 |
98 |
98 |
98 |
98 |
98 |
98 |
جدول 3: آمار توصیفی کشورهای کارایی محور
|
نام متغیر |
کارآفرینی |
نرخ رقابتپذیری |
کل رانت منابع طبیعی |
تورم |
سرمایهگذاری مستقیم خارجی |
مالیات |
رشد اقتصادی |
هزینه شروع کسبوکار |
مخارج مصرف نهایی دولت |
تجارت |
|
آمار |
||||||||||
|
میانگین |
02/15 |
38/4 |
19/6 |
70/5 |
55/2 |
59/14 |
991/2 |
00/9 |
07/15 |
57/58 |
|
انحراف معیار |
43/6 |
30/0 |
37/6 |
34/6 |
38/1 |
53/5 |
30/3 |
00/10 |
55/3 |
90/27 |
|
مینیمم |
5/3 |
76/3 |
32/0 |
20/0 |
47/0 |
35/7- |
79/7 |
2/0- |
02/9 |
10/22 |
|
ماکسیمم |
8/28 |
5 |
20/28 |
91/36 |
071/7 |
34/27 |
39/13 |
5/52 |
29/21 |
67/139 |
|
تعداد کشورها |
121 |
121 |
121 |
121 |
121 |
121 |
121 |
121 |
121 |
121 |
4-2. تحلیل آمار استنباطی
در این بخش با کمک دادههای آماری استخراج شده و اجرای آزمونهای آماری متناسب در جهت تصریح صحیح مدل پژوهش و بهکارگیری الگوی تخمینی مناسب اقدام گردید. ابتدا ضرورت استفاده از دادههای تابلویی، برای برآورد مدل بهوسیله آماره آزمون F لیمر بررسی شده است و سپس برای انتخاب روش تخمین (اثرات ثابت یا اثرات تصادفی) نسبت به محاسبه آماره آزمون هاسمن اقدام شده است.
v بررسی آزمون F لیمر
ابتدا باید مشخص شود که تفاوت کشوری یا بهاصطلاح ناهمگنی در مقاطع وجود دارد یا اینکه مقطعها باهم همگن هستند؟ نتایج آزمون اف لیمر در جدول زیر نمایش داده شده است:
جدول 4: نتایج آزمون F لیمر
|
مقدار آماره آزمون F |
درجه آزادی |
مقدار ارزش احتمال (prob) |
نتیجه آزمون |
نوع دادهها |
گروه کشورها |
|
94/22 |
F13/76 |
0000/0 |
رد فرض صفر |
پانل |
نوآوری محور |
|
71/8 |
F12/54 |
0000/0 |
رد فرض صفر |
پانل |
کارایی محور |
با توجه به جدول 4، میتوان فرضیه pooling data دادهها را رد نمود و روش panal data (دادههای تابلویی) برای تخمین مدل پژوهش تأیید میگردد.
v بررسی آزمون هاسمن
نتایج آزمون هاسمن در جدول 5 نشان داده میشود:
جدول 5: نتایج آزمون هاسمن برای انتخاب بین اثرات ثابت مدل تحقیق (نوآوری محور)
|
مقدار آماره chi 2 |
مقدار ارزش احتمال (Prob) |
نتیجه آزمون |
نوع مدل |
گروه کشورها |
|
86/39 |
0001/0 |
رد فرض صفر |
اثرات تصادفی |
نوآوری محور |
|
54/32 |
0001/0 |
رد فرض صفر |
اثرات تصادفی |
کارایی محور |
بررسی آزمون هاسمن حاکی از عدم وجود تفاوت سیستماتیک در ضرایب عرض از مبدأ مدلها است؛ از اینرو الگوی اثرات ثابت (Fixed effects) در دو گروه کشورهای منتخب استفاده خواهد شد.
v بررسی آزمون تصریح هاسمن
شرط لازم برای برآورد سیستم معادلات همزمان، اثبات درونزایی متغیرهای درونزای سیستم است. برای این منظور از آزمون تصریح هاسمن (1976) استفاده میشود (جدول 6)
جدول 6: نتایج آزمون درونزا بودن متغیر نرخ کارآفرینی و رقابتپذیری
|
متغیر |
نام متغیر |
مقدار آماره |
دامنه |
مقدار ارزش احتمال (Prob) |
|
متغیر نرخ کارآفرینی مدل (1) |
آماره وو- هاسمن |
96955/0 |
(71-1) |
32814/0 |
|
آماره دوربین - وو - هاسمن |
10468/1 |
1 |
29324/0 |
|
|
متغیر رقابتپذیری مدل (2) |
آماره وو- هاسمن |
56632/1 |
(71-1) |
21485/0 |
|
آماره دوربین- وو - هاسمن |
76995/1 |
1 |
18339/0 |
باتوجه به نتایج آزمون، درونزایی متغیر شاخص کارآفرینی در معادله نرخ رقابتپذیری (مدل 1) مورد تأیید قرار نگرفت و بهصورت مشابه، درونزایی متغیر رقابتپذیری در معادله شاخص کارآفرینی (مدل 2) مورد تأیید قرار نگرفت؛ در نتیجه رابطه همزمان متغیرهای کارآفرینی و رقابتپذیری در دوره زمانی پژوهش و نمونه کشورهای منتخب تأیید نگردید. بهعبارتدیگر برای بررسی رابطه دو سویه کارآفرینی و رقابتپذیری باید از دو معادله مجزا استفاده کرد (جداول 7 و 8).
جدول 7: یافتههای مدل 1، (تأثیر رقابتپذیری بر کارآفرینی)
|
کشورها |
متغیر |
ضرایب |
انحراف معیار |
Z |
p>z |
|
کارایی محور |
رقابتپذیری |
17.09323 |
3.824397 |
4.47 |
0.000 |
|
رانت منابع طبیعی |
11.93297- |
3.324041 |
3.59- |
0.000 |
|
|
رشد تولید ناخالص داخلی |
2.756685 |
0.7545668 |
3.65 |
0.000 |
|
|
تورم |
0.040721 |
0.02836628 |
1.42- |
0.154 |
|
|
سرمایهگذاری مستقیم خارجی |
1.390883 |
0.4178528 |
3.33 |
0.001 |
|
|
مالیات |
0.0413163- |
0.1533469 |
0.27- |
0.788 |
|
|
هزینه شروع کسبوکارها |
0.0274428- |
0.0773542 |
0.35- |
0.723 |
|
|
مخارج مصرف نهایی دولت |
1.799912- |
0.3918606 |
4.59- |
0.000 |
|
|
توسعه مالی |
31.98261 |
7.70536 |
4.15 |
0.000 |
|
|
باز بودن تجارت |
0.0515422- |
0.0241491- |
2.13- |
0.033 |
|
|
نوآوری محور |
رقابتپذیری |
3.239311 |
1.030172 |
3.14 |
0.002 |
|
رانت منابع طبیعی |
0.289761- |
0.2480972 |
1.17- |
0.243 |
|
|
رشد تولید ناخالص داخلی |
0.2489161 |
0.0763027 |
3.26 |
0.001 |
|
|
تورم |
0.1107101 |
0.2777664 |
0.40 |
0.690 |
|
|
سرمایهگذاری مستقیم خارجی |
0.0890349 |
0.0346294 |
2.57 |
0.010 |
|
|
مالیات |
- |
- |
- |
- |
|
|
هزینه شروع کسبوکارها |
1.330337- |
0.526189 |
2.53- |
0.011 |
|
|
مخارج مصرف نهایی دولت |
0.2451747 |
0.1165916 |
2.10 |
0.035 |
|
|
توسعه مالی |
16.25576 |
5.878798 |
2.77 |
0.006 |
|
|
باز بودن تجارت |
0.0087609 |
0.0143531 |
0.61 |
0.542 |
در راستای آزمون فرضیات پژوهش در قالب مدل (1) جهت علیت تأثیر رقابتپذیری بر کارآفرینی برآورد شد. باتوجه به مدل ایستا، در هر دو گروه کشورهای کارایی محور و نوآوری محور، رقابتپذیری با ضریب اطمینان بالا و درصد خطای پایین بر کارآفرینی تأثیر معنادار و مثبتی دارد. با توجه به ضریب این متغیر در کشورهای کارایی محور، درجه تأثیرگذاری یا کشش رقابتپذیری بر کارآفرینی در گروه کشورهای کارایی محور نسبتاً شدیدتر است. بهرغم اینکه متغیر رانت منابع طبیعی در هر دو گروه کشورهای منتخب تأثیر منفی بر کارآفرینی نشان میدهد. بااینحال در کشورهای نوآوری محور تأثیر معنیدار نیست. در مقابل تأثیر رانت منابع طبیعی بر کارآفرینی در کشورهای کارایی محور که هنوز مراحل توسعهیافتگی را کامل طی نکردهاند منفی است و با مبانی نظری حوزه رانت منابع طبیعی همراستا است.
سایر متغیرها نظیر متغیر رشد اقتصادی، سرمایهگذاری مستقیم خارجی، توسعه مالی تأثیر مثبت معناداری را بر کارآفرینی نشان میدهد. درحالیکه هزینه شروع کسبوکارها، مخارج مصرفی دولت، درجه باز بودن تجارت تأثیر منفی بر کارآفرینی نشان میدهد.
جدول 8: یافتههای مدل 2، (تأثیر کارآفرینی بر رقابتپذیری) 2022 - 2017
|
کشورها |
متغیر |
ضرایب |
انحراف معیار |
Z |
p/z |
|
کارایی محور |
کارآفرینی |
0.014688 |
0.0043906 |
3.34 |
0.001 |
|
رانت منابع طبیعی |
0.0253214- |
0.0117396- |
2.16- |
0.031 |
|
|
رشد تولید ناخالص داخلی |
0.0279779 |
0.0081088 |
3.45 |
0.001 |
|
|
تورم |
0.0039886 |
0.0077885 |
0.51 |
0.609 |
|
|
مالیات |
0.0133365- |
0.0042687 |
3.12- |
0.002 |
|
|
سرمایهگذاری مستقیم خارجی |
0.0008368 |
0.0129001 |
0.06 |
0.948 |
|
|
هزینه شروع کسبوکار |
0.0067974- |
0.0021185 |
3.21- |
0.001 |
|
|
مخارج مصرف نهایی دولت |
0.0340675- |
0.081883 |
4.16- |
0.000 |
|
|
توسعه مالی |
1.456292 |
0.1632004 |
8.92 |
0.000 |
|
|
باز بودن تجارت |
0.0009199- |
0.0005927 |
1.55- |
0.121 |
|
|
نوآوری محور |
کارآفرینی |
0.0323169 |
0.0091214 |
3.54 |
0.000 |
|
رانت منابع طبیعی |
0.5009968- |
0.0109138 |
45.90- |
0.000 |
|
|
رشد تولید ناخالص داخلی |
0.0209725 |
0.0060517 |
3.47 |
0.001 |
|
|
تورم |
0.0240412- |
0.0181866 |
1.32- |
0.186 |
|
|
مالیات [32] |
- |
- |
- |
- |
|
|
سرمایهگذاری مستقیم خارجی |
0.0039971 |
0.0024623 |
1.62 |
0.105 |
|
|
هزینه شروع کسبوکار |
0.4135679- |
0.0234508 |
17.64- |
0.000 |
|
|
مخارج مصرف نهایی دولت |
0.02834284 |
0.0110282 |
2.57 |
0.010 |
|
|
توسعه مالی |
1.961129 |
0.04813469 |
4.07 |
0.000 |
|
|
باز بودن تجارت |
0.001214 |
0.0010304 |
1.18 |
0.239 |
باتوجه به جدول 8، کارآفرینی با ضریب اطمینان بالا و درصد خطای پایین بر رقابتپذیری تأثیر معنادار و مثبتی در هر دو گروه کشورهای کارایی محور و نوآوری محور دارد؛ درحالیکه متغیر رانت منابع طبیعی تأثیر منفی بر رقابتپذیری نشان میدهد. یافتههای پژوهش در این زمینه با مبانی نظری رقابتپذیری همراستا است. سایر متغیرهای کنترلی پژوهش شامل رشد تولید ناخالص داخلی و توسعه مالی تأثیر مثبت معناداری بر رقابتپذیری دارد. درحالیکه مالیات، هزینه شروع کسبوکار، مخارج مصرفی دولت در گروه کشورهای کارایی محور تأثیر منفی بر رقابتپذیری دارد.
جدول 9: یافتههای مدل 1 (تأثیر رقابتپذیری[33] بر کارآفرینی) 2017-2022
|
کشورها |
متغیر |
ضرایب |
انحراف معیار |
Z |
p>z |
|
کارایی محور |
رقابتپذیری |
0.0941112 |
0.0278176 |
3.38 |
0.001 |
|
رانت منابع طبیعی |
0.4320302 - |
0.1603849 |
2.73 - |
0.008 |
|
|
رشد تولید ناخالص داخلی |
0.0652744 |
0.0271265 |
2.41 |
0.016 |
|
|
تورم |
0.0429193 - |
0.0207573 |
2.07 - |
0.039 |
|
|
سرمایهگذاری مستقیم خارجی |
0.0110749 |
0.0106487 |
1.04 |
0.302 |
|
|
مالیات |
0.7453822 |
0.4282777 |
1.74 |
0.086 |
|
|
هزینه شروع کسبوکارها |
0.6030816 - |
0.2051301 |
2.94 - |
0.004 |
|
|
مخارج مصرف نهایی دولت |
0.3438517 |
0.2795898 |
1.23 |
0.222 |
|
|
باز بودن تجارت |
0.3787769 |
6.13494 |
0.06 |
0.951 |
|
|
نوآوری محور |
رقابتپذیری |
0.1033821 |
0.049682 |
2.08 |
0.037 |
|
رانت منابع طبیعی |
0.1579281 - |
0.1804218 |
0.88 - |
0.386 |
|
|
رشد تولید ناخالص داخلی |
0.1212216 |
0.0453279 |
2.67 |
0.010 |
|
|
تورم |
0.0906099 |
0.1109411 |
0.82 |
0.418 |
|
|
سرمایهگذاری مستقیم خارجی |
0.0018623 |
0.0031492 |
0.59 |
0.557 |
|
|
مالیات |
0.3460959- |
0.1702568 |
2.03- |
0.042 |
|
|
هزینه شروع کسبوکارها |
0.7942692 - |
0.3275174 |
2.43 - |
0.015 |
|
|
مخارج مصرف نهایی دولت |
0.0173378 |
0.2160866 |
0.08 |
0.936 |
|
|
باز بودن تجارت |
0.117505 |
0.0505739 |
2.32 |
0.020 |
ازآنجاییکه شاخص رقابتپذیری کشورها، گزارششده توسط مجمع جهانی اقتصاد از سال 2017 با تغییر رویکرد متدولوژیک مواجه شده و از 2018 تاکنون نیز منتشر نشده است؛ ناگزیر برای شاخص رقابتپذیری از 2017 تا 2022 دادههای گزارششده از مرکز جهانی رقابتپذیری (https://www.imd.org/centers/wcc/world-competitiveness-center) استخراج شد و مدل پژوهش بر آن اساس برآورد گردید.
در گزارش جدول (9)، یافتههای مدل حاکی از تأثیر مثبت و معنادار شاخص رقابتپذیری بر توسعه کارآفرینی در گروه کشورهای نوآوری محور و کارایی محور است؛ درعینِحال متغیرهای کنترلی رشد تولید ناخالص داخلی، باز بودن تجارت تأثیر مثبت معناداری بر کارآفرینی نشان میدهند؛ درحالیکه متغیرهای کنترلی تورم، هزینه شروع کسبوکار، مالیاتها و رانت منابع طبیعی تأثیر منفی معناداری را بر کارآفرینی نشان میدهند.
همچنین آزمون فرضیه تأثیر کارآفرینی بر رقابتپذیری در دوره 2017-2022 در جدول (10)، ارائه شده است. یافتههای مدل بیانگر این است که تأثیر کارآفرینی بر رقابتپذیری در دو گروه کشورهای کارایی محور و نوآوری محور مثبت و معنادار است. نتایج آزمون فرضیات متغیرهای کنترلی رشد تولید ناخالص داخلی و باز بودن تجارت تأثیر مثبت معناداری را بر رقابتپذیری در این کشورها نشان میدهد. از سوی دیگر متغیرهای تورم، هزینه شروع کسبوکار، مالیاتها و رانت منابع طبیعی تأثیر منفی معناداری بر رقابتپذیری اقتصاد در این کشورها نشان میدهند.
جدول 10: یافتههای مدل 2، (تأثیر کارآفرینی بر رقابتپذیری) 2017-2022
|
کشورها |
متغیر |
ضرایب |
انحراف معیار |
z |
p/z |
|
کارایی محور |
کارآفرینی |
0.0916809 |
0.0334843 |
2.74 |
0.006 |
|
رانت منابع طبیعی |
0.4078261- |
0.2030079 |
2.01 - |
0.048 |
|
|
رشد تولید ناخالص داخلی |
0.1850804 |
0.0807695 |
2.29 |
0.025 |
|
|
تورم |
0.556756 - |
0.1321587 |
4.21 - |
0.000 |
|
|
مالیات |
1.175731 - |
0.2441273 |
4.82 - |
0.000 |
|
|
سرمایهگذاری مستقیم خارجی |
0.0148527- |
0.0142221 |
1.04 - |
0.296 |
|
|
هزینه شروع کسبوکار |
1.189812 - |
0.2501601 |
4.76 - |
0.000 |
|
|
مخارج مصرف نهایی دولت |
0.5338925- |
0.2875968 |
1.86 - |
0.063 |
|
|
باز بودن تجارت |
0.0905439 |
0.0328183 |
2.76 |
0.006 |
|
|
نوآوری محور |
کارآفرینی |
0.1060287 |
0.0286868 |
3.70 |
0.000 |
|
رانت منابع طبیعی |
0.3521136 - |
0.1948291 |
1.81 - |
0.071 |
|
|
رشد تولید ناخالص داخلی |
0.0845703 |
0.0293146 |
2.88 |
0.004 |
|
|
تورم |
0.4129502- |
0.217761 |
1.90 - |
0.064 |
|
|
مالیات |
0.1898668- |
0.0745368 |
2.55 - |
0.011 |
|
|
سرمایهگذاری مستقیم خارجی |
0.0041536 |
0.0064856 |
0.64 |
0.525 |
|
|
هزینه شروع کسبوکار |
1.478532 - |
0.6201023 |
2.38 - |
0.017 |
|
|
مخارج مصرف نهایی دولت |
0.9857571- |
0.3731413 |
2.64 - |
0.011 |
|
|
باز بودن تجارت |
0.1421374 |
0.0636327 |
2.23 |
0.030 |
نتیجهگیری و پیشنهاد
هدف مطالعه حاضر بررسی رابطه متقابل رقابتپذیری و کارآفرینی است، بنا بر یافتههای تجربی پژوهش، میتوان یک تأثیر دو سویه در قالب 2 مدل مجزا را بهمنظور ارزیابی و تحلیل چگونگی رابطه کارآفرینی و رقابتپذیری گزارش کرد. با توجه به دادههای استخراج شده از بانکهای اطلاعاتی WDI ،GEM،WEF، IMD World Competitiveness Centre و مروری که بر ادبیات کارآفرینی و رقابتپذیری صورت گرفت؛ در نهایت در قالب یک مدل رگرسیونی با دادههای ترکیبی، دو مدل مجزا در این خصوص برآورد شده است.
در راستای فرضیه اصلی پژوهش، یافتهها نشان میدهد، برای هر دو گروه کشورهای نوآوری محور و کارایی محور تأثیر متقابل کارآفرینی و رقابتپذیری تأیید میشود. توضیح اینکه ارتقای فضای رقابتی در صنایع و بخشهای اقتصادی موجب توسعه و تکثیر کسبوکارهای موجود و کسبوکارهای نوپا میگردد. از طرفی توسعه کارآفرینی فرایند رقابتی را بهمنظور جذب مشتریان و ارائه محصولات جدید و متنوع در فضای اقتصادی افزایش میدهد. البته شدت تأثیر رقابتپذیری بر توسعه کارآفرینی برای گروه کشورهای کارایی محور در مقایسه با کشورهای نوآوری محور بیشتر است که این امر مربوط به وجود ظرفیتهای خالی و همینطور انگیزه و بازدهی نهایی بالای کسبوکار و کارآفرینی در کشورهای کارایی محور که عمدتاً درحالتوسعه هستند در جهت تأسیس کسبوکارهای نوپا در این گروه کشورها وجود دارد.
در یک جمعبندی کلی در مقایسه یافتههای پژوهش با نتایج مطالعات باقرصاد و همکاران (1398)، Herman,2018؛ Korez-Vide & Tominc,2016؛ Amorós et al,2012 ) مبنی بر تأثیر مثبت کارآفرینی بر رقابتپذیری همراستا میباشند به این معنی که رقابتپذیری در بستر اکوسیستم کارآفرینی پویا گسترش مییابد و کشورها با کارآفرینی در بازارهای جهانی جایگاه رقابتپذیری خود را به دست میآوردند. علاوه بر این یافته پژوهش مبنی بر تأثیر مثبت رقابتپذیری بر کارآفرینی با مطالعات (رستمی و همکاران 1398؛ Acs,2008 & Amorós؛ KritiKoS,2014؛ Ferreira et al,2016؛ Herman,2018؛ Galindo et al,2023) همراستا هستند. از اینرو در نتیجه ارتقاء رقابتپذیری ملی با ورود اقتصاد به بازارهای جهانی و فرایندهای انتقال تکنولوژی، تعامل با بازارهای جهانی، فرایند یادگیری در حین انجام کار در زمینههای بازاریابی، فرایندهای عملیاتی طراحی و ساخت و تولید محصولات به ارتقای انگیزه و تقاضای توسعه کارآفرینی خواهد انجامید.
در خصوص فرضیه دوم و نقش رانت بر کارآفرینی و رقابتپذیری نتایج نشان میدهد که اثر رانت بر رقابتپذیری در هر دو گروه از کشورها منفی بوده است. که از نظر منطقی و تئوریک قابل انتظار بود؛ همچنین وجود و گسترش فرهنگ رانتجویی فضای رقابتی و فلسفه رقابت سالم و مبتنی بر شایستگی حرفهای را مخدوش میسازد. درعینِحال اثر رانت بر کارآفرینی در دو گروه کشورها متمایز بوده است. بهطوریکه تأثیر وجود و گسترش فرصتهای رانتجویی بر توسعه کارآفرینی و رقابتپذیری اقتصادی در کشورهای کارایی محور تأثیر منفی معنادار شدیدتری را نسبت به کشورهای نوآوری محور نشان داد. یافتههای پژوهش برای کشورهای نوآوری محور تأثیر فرصتهای رانتجویی بر رقابتپذیری نیز منفی و از نظر آماری معنادار گزارششده است؛ اما تأثیر فرصتهای رانتجویی بر کارآفرینی در کشورهای نوآوری محور منفی گزارششده و از نظر آماری در نمونه آماری مطالعه مورد بررسی معنیدار نیست؛ که این موضوع به کیفیت محیط نهادی و ساختار اقتصادی عمدتاً مبتنی بر بنگاههای اقتصادی بزرگ و نوآور که کارآفرینی شرکتی و کارآفرینی سازمانی را بیشتر در برمیگیرد مربوط است و کارآفرینی انفرادی در شروع کسبوکار نوپا نسبت کوچکی از بنگاههای اقتصادی در این کشورها را شامل میشود. بنابراین سهم کارآفرینی نوپا و کسبوکارهای نوپا در کل اقتصاد بسیار کوچک است (Farzanegan,2014 و Goel & Korhonen,2009) و با رویکرد Majbouri (2016) در خصوص تأثیر دوگانه رانتجویی بر توسعه کارآفرینی سازگار نیست. ضمن اینکه به لحاظ تجربی نتیجه تحقیق با یافتههای محمد زاده و همکاران (1395) و Munemo (2022) که تأثیر منفی رانت بر کارآفرینی و ناپایداری رشد اقتصادی را تأیید کردهاند همراستا است.
بررسی تأثیر سایر متغیرها در مدل تجربی پژوهش حاکی از این بود که رشد تولید ناخالص داخلی، سرمایهگذاری مستقیم خارجی، متغیر توسعه مالی تأثیر مثبت و معناداری بر رقابتپذیری و کارآفرینی در هر دو گروه کشورهای کارایی محور و نوآوری محور نشان میدهد. درحالیکه هزینه شروع کسبوکار، مخارج مصرف نهایی دولت تأثیر منفی بر رقابتپذیری و کارآفرینی در این کشورها نشان میدهد.
طبق روال نظام رقابتی بازارهای اقتصادی در عصر کنونی جهان، ادامه حیات و حفظ نظام ارزش و ایدئولوژیک جوامع در گروِ خلق قدرت اقتصادی قرارگرفته است. خلق قدرت و ارتقای قدرت اقتصادی مستلزم رقابتپذیری اقتصاد در نظام رقابتی اقتصاد جهانی است. بهعبارتدیگر برخورداری از قدرت اقتصادی مستلزم توسعه کارآفرینی مولد و ارتقای درجه رقابتپذیری اقتصاد است. بنابر یافتههای پژوهش، بهمنظور توسعه کارآفرینی و ارتقای رقابتپذیری اقتصادی، دولتها میتوانند با بهبود محیط کسبوکار (کاهش هزینههای شروع کسبوکار)، طراحی و عملیاتیسازی استراتژیهای توسعه صنعتی، توسعه صادرات محور و توسعه اقتصاد دانشبنیان و اقتصاد دیجیتال و برنامههای عملیاتی و اجرایی در توسعه زنجیره ارزش و تولید برحسب اسناد بالادستی آمایش سرزمینی و نقشه راه سرمایهگذاری در سطح استانی و ملی و حرکت در مسیر قرار گرفتن در زنجیره ارزش جهانی برخی حوزههای مزیت دار و رقابتی اقتصاد امر حیاتی تلقی میگردد.
بهبود اکوسیستم کارآفرینی، سطح رقابتپذیری اقتصادی کشورها را بهویژه با توسعه کسبوکارهای دانشبنیان با درجه نوآوری و فناوری بالا در جهت رشد و توسعه باثبات اقتصادی یک برنامهریزی بلندمدت نیاز دارد که با نظارت و ارزیابی مستمر اکوسیستم کارآفرینی ارتقا مییابد.
با توجه به تأثیر منفی فضای فرصتهای رانتی بر هدایت منابع انسانی و اقتصادی بهسوی کارآفرینی مولد، طراحی، اجرای سیاستهای محدودسازی فرصتهای رانتی با ابزارهای تشویقی و تنبیهی بازنگری و اصلاح نظام توزیع یارانهها و افزایش بار مالیاتی، اخذ جرائم در کنار اصل اساسی ارتقای کیفیت نظام نهادی در جهت توسعه کارآفرینی مولد و توسعه نظامات رقابتی مبتنی بر شایستگی و کیفیت خدمات و محصولات در مقابله با فعالیتهای غیر مولد و اتلاف منابع عمومی و سرمایههای زیر بنایی جامعه را جهتدِهی کنند.
نقش دولت با انضباط مالی، قانون مداری، چابکسازی و هوشمندسازی دولت در ارتقای کیفیت نظام نهادی و شفافیت اقتصادی و کاهش فرصتهای رانتجویانه در اقتصاد بسیار مهم و مؤثر است. بنابراین اهتمام اساسی دولتها و نظامات تصمیمگیری و سیاستگذاری و نظارت و ارزیابی در برطرف نمودن خلأهای قانونی و اصلاحات مورد نیاز میتواند فرصتهای رانتجویی را حتیالامکان کاهش دهد.
ملاحظات اخلاقی
حامی مالی: این مقاله حامی مالی ندارد.
مشارکت نویسندگان: تمام نویسندگان در آمادهسازی این مقاله مشارکت کردهاند.
تعارض منافع: بنا به اظهار نویسندگان، در این مقاله هیچگونه تعارض منافعی وجود ندارد.
تعهد کپیرایت: طبق تعهد نویسندگان، حق کپیرایت (CC) رعایت شده است.
[1]. joseph schumpeter
[2]. Kerzner
[3]. Porter
[4]. Bamol
[5]. Shane
[6]. Venkaterman
[7]. از سایر بندهای سیاستهای تشویق سرمایهگذاری در راستای پژوهش حاضر، بند 1 حمایت از مالکیت و کلیه حقوق ناشی از آن، ازجمله مالکیت معنوی (گسترش فرهنگ رانتجویی به تضعیف حقوق مالکیت و منافع فعالین اقتصادی بخش مولد میانجامد و پیامدش جز مأیوس شدن و سرکوب انگیزهها و گرایش به آن فعالیتهای غیر مولد نخواهد بود) بند 2 تقویت و حمایت از توسعه سرمایهگذاری بخش خصوصی و تعاونی در فعالیتهای اقتصادی کشور برابر با سیاستهای ابلاغی اصل 44 قانون اساسی بند 11 با اشاره به توانمندسازی بخشهای خصوصی و تعاونی بر ایفای فعالیتهای گسترده و اداره بنگاههای اقتصادی بزرگ بند 4: افزایش بهرهوری اقتصاد کشور با اصلاحات و اقدامات لازم بهویژه اصلاحات ساختاری و مدیریتی و کاهش هزینههای مبادله
[8]. Unido)United Nations Industrial Development Organization(
[9]. Baumol
[10]. Fratesi & Fantechi
[11]. Global Competitiveness Report
[12]. Moutinho et al
[13]. Autio
[14]. Acs & Amorós
[15]. Drucker
[16]. Van Stel et al
[17]. Schwab
[18]. Van Stel et al
[19]. KritiKoS
[20]. Amorós et al
[21]. Ferreira et al
[22]. Korez-Vide & Tominc
[23]. Herman
[24]. Galindo et al
[25]. Majbouri
[26]. Chambers & Munemo
[27]. He & Shan
[28]. Munemo
[29]. این طبقهبندی طبق گزارش دیدهبان جهانی کارآفرینی است.
[30]. نظر به تغییر متدولوژی محاسباتی شاخص رقابتپذیری جهانی منتشر شده در گزارشهای سالیانه مجمع جهانی اقتصاد از سال 2017 امکان انطباق دادههای شاخص رقابتپذیری که با فرمت بین دامنه 0-7 بود در گزارشهای پس از سال 2017 با دامنه 1-100 محاسبه و منتشر شده است (البته زیر شاخصهای آن نیز تغییر داشته است) که امکان استفاده از دادههای سال 2018 به دلیل تغییر فاحش شاخص مزبور هم در تعریف و هم در روش محاسباتی نیست. ضمناً چنانچه دادههای سالهای 2018 به بعد استفاده میشد صرفاً 4 سال داده در دسترس بود که از نظر آماری قابلیت اعتبار آماری جهت آزمون فرضیات پژوهش نداشت. بنابراین پژوهشگر ناگزیر دوره زمانی مورد بررسی را محدود به دوره 2009 تا 2017 انتخاب نمود. بهمنظور ارزیابی و آزمون فرضیات پژوهش در دوره زمانی 2017 تا 2022 از دادههای آماری شاخص رقابتپذیری محاسبه شده در مرکز جهانی رقابتپذیری (IMD World Centre of Competitivence) استفاده شده است که بدین منظور مدل پژوهش در دو دوره زمانی بهطور جداگانه تخمین شد و آزمون فرضیات گزارش گردیده است.
[31]. برای متغیر کارآفرینی از شاخص (Total Early-Stage Entrepreneurial Activity) TEA (کلیه فعالیتهای کارآفرینی نوپا که بیش از 5/3 سال از عمر آن نمیگذرد) استفاده میشود.
[32]. با توجه به همبستگی دادههای مالیات در کشورهای نوآوری محور و به تشخیص نرمافزار این متغیر از مدل حذف شده است.
[33]. IMD World Competitiveness Centre
