مقدمه و بیان مسئله

نقش مشاغل خانگی در توسعه اقتصادی به‌عنوان یک فعالیت کارآفرینانه بسیار حائز اهمیت است و در کشورهای توسعه‌یافته حدود چند دهه از اجرای سیاست‌های حمایتی مشاغل خرد و خانگی می‌گذرد و از این‌رو درصد زیادی از مشاغل در کشورهای پیشرفته به مشاغل کوچک و خانگی وابسته هستند. بر اساس آمارهایی که ارائه می‌شود یک‌پنجم اشتغال آمریکا در حوزه مشاغل خانگی است یا در کشورهای اروپایی نظیر ایتالیا، بخش قابل توجهی از صنایع در قالب کارگاه‌های خرد و خانگی ظهور یافته است (مهر، 1389).

در ایران نیز با توجه به اهمیت موضوع و ظرفیت عظیم مشاغل خرد و خانگی در اقتصاد کشور، سیاست‌ها، برنامه‌ها و قوانینی در راستای ساماندهی و حمایت از مشاغل خانگی مصوب و اجرایی شده است و از دهه ۸۰ به نقش مشاغل خانگی در توسعه اقتصاد توجه بیشتری شد و بعدها با ورود اینترنت و رسانه‌های اجتماعی مشاغل خانگی شکل جدی‌تر و رسمی‌تری به خود گرفت؛ بند 8 سیاست‌های کلی تولید ملی، حمایت از کار و سرمایه ایرانی، بند 5 سیاست‌های کلی اشتغال و بند 26 سیاست‌های کلی برنامه هفتم مستقیم بر مسئله بهبود فضای کسب‌وکار تأکید دارند. از لحاظ آماری هنوز هم ایران نسبت به کشورهای توسعه‌یافته، سهم کمتری از مشاغل خانگی را به خود اختصاص می‌دهد، به‌طوری‌که این رقم در کشورهای آمریکا، استرالیا و انگلیس بین ۹ تا ۱۱ درصد اما در کشور ما حدود ۳ تا ۴ درصد اعلام شده است. از لحاظ شاخص تولید ناخالص داخلی که یک شاخص مهم در سنجش پیشرفت اقتصادی کشورهاست نیز در ایران تنها 2/2 درصد از حجم تولید ناخالص داخلی به بخش مشاغل خانگی اختصاص دارد. با توجه به این آمار می‌توان گفت هنوز ظرفیت‌های زیادی برای ایجاد و راه‌اندازی مشاغل خانگی در ایران وجود دارد که می‌تواند با برنامه‌ریزی صحیح به سمتی هدایت شود که در آینده شاهد اقتصاد رشد یافته باشیم (صمت، 1401).

طبق ماده 2 قانون ساماندهی و حمایت از مشاغل خانگی (تاریخ تصویب: 22/02/1389) که شامل 12 ماده است: منظور از مشاغل یا کسب‌وکار خانگی، آن دسته از فعالیت‌هایی است که توسط عضو یا اعضای خانواده در فضای مسکونی در قالب یک طرح کسب‌وکار بدون مزاحمت و ایجاد اخلال در آرامش واحدهای مسکونی هم‌جوار شکل می‌گیرد و منجر به تولید خدمت و یا کالای قابل‌عرضه به بازار خارج از محیط مسکونی می‌گردد (مجلس شورای اسلامی، 1389)^[1].

در ابتدای دهه 80 میلادی، اقتصاددانان و سیاست‌گذاران کلان تأکید بر خصوصی‌سازی و کوچک‌سازی دولت داشتند که پیرو این سیاست، در نیمه دوم دهه 90 میلادی، بهبود محیط کسب‌وکار به‌عنوان یکی از محورهای مهم موضوعات اقتصادی قرار گرفت. تجربه کشورهای موفق در این حوزه نشان داد که «آزاد بودن و شفافیت قیمت‌ها»، «حفظ حقوق مالکیت» و «رقابتی بودن بازار»، سه تجربه لازم برای فعالیت بخش خصوصی و کارآمد بودن اقتصاد یک کشور است؛ از این‌رو نقش دولت‌ها در بهبود این فضا و فراهم کردن شرایط مطلوب برای فعالیت بخش خصوصی به‌ویژه از لحاظ شفافیت و جلوگیری از فساد و رانت، از اهمیت بسیار بیشتری در مقایسه با گذشته برخوردار است.

یکی از اقدامات مهمی که هر ساله در سطح جهانی انجام می‌شود، ارزیابی بانک جهانی از وضعیت کسب‌وکار در کشورهای مختلف جهان است. اولین گزارش انجام کسب‌وکار که در سال 2003 منتشر شد، پنج مجموعه شاخص و 133 اقتصاد را پوشش داد که این آمارها در مطالعه نهایی در سال 2019 منتشر شد و 11 مجموعه شاخص و 190 اقتصاد را شامل گردید (بانک جهانی، 2021). «گزارش فضای کسب‌وکار 2020» به مقایسه کشورها از نظر سهولت فعالیت‌های اقتصادی و وضعیت فضای کسب‌وکار آن‌ها پرداخته است. نیوزیلند رتبه نخست را از نظر فضای کسب‌وکار با نمره 8/86 در جهان به خود اختصاص داده است و سنگاپور با نمره 2/86 و هنگ‌کنگ با نمره 3/85 به ترتیب رتبه‌های دوم و سوم را از این نظر دارا هستند. کره جنوبی، آمریکا، گرجستان، انگلیس، نروژ و سوئد نیز به ترتیب در رتبه‌های چهارم تا نهم قرار دارند. کشور آفریقایی سومالی نیز با نمره  20 در رتبه آخر قرار گرفته است.

ایران در رده‌بندی جهانی فضای کسب‌وکار میان 190 کشور در رده 127 جهان قرار گرفته است. براساس ارزیابی بانک جهانی، نمره فضای کسب‌وکار در ایران در سال 2019، 6/58 بود که در سال 2020 به نمره 5/58 رسید و حاکی از تنزل شاخص کسب‌وکار فضای کسب‌وکار ایران در 2020 به میزان 1/0 واحد است (بانک جهانی، 2021).

، یکی از موضوعات مهم در راستای رفع موانع کسب‌وکار و تحقق جهش تولید، «رفع موانع تولید و سرمایه‌گذاری در اقتصاد کشور، شفاف‌سازی و بهره‌مندی از مزیت‌های کارآفرینان و نخبگان در قالب کسب‌وکارهای خرد» است.

رفع موانع کسب‌وکارهای خرد و خانگی به‌ویژه عدم شفافیت در فرایند کسب‌وکارهای خرد می‌تواند در فراهم نمودن عدالت اجتماعی، شفافیت در استفاده از ظرفیت‌های بخش کارآفرینان و نخبگان، ارتقای سرمایه‌های اجتماعی، توسعه بازارهای محلی، کاهش فساد و بهبود فضای کسب‌وکار و توسعه خدمات در جامعه نقش شایانی داشته باشد. ازاین‌رو با توجه به اهمیت موضوع، هدف این مقاله بررسی موانع کسب‌وکارهای خرد و خانگی در ایران است که بر روی طرح‌های اجرا شده در جهاد دانشگاهی در چند استان، مورد پژوهش قرار گرفته است. در واقع، ایجاد فضای مناسب کسب‌وکار در هر کشوری نیاز به چندین مؤلفه مهم دارد. «شفافیت»، «حمایت از حقوق صاحبان بنگاه‌های اقتصادی» و «کنترل فساد و رانت» از مهم‌ترین مباحثی است که در صورت نبود آن، فضای کسب‌وکار برای کارکنان، آلوده و حقوق صاحبان آن به‌ویژه در کسب‌وکارهای خرد و خانگی پایمال می‌شود.

پیشینه تحقیق

درخشانی و همکاران (1401) در مطالعه‌ای با عنوان «رتبه‌بندی موانع توسعه بازاریابی در مشاغل خانگی: مطالعه موردی استان مرکزی» به بررسی مشاغل خانگی به‌عنوان راهکاری برای غلبه بر مشکلات بیکاری در جوامع در حال توسعه می‌پردازند که در ایران نیز قانون حمایت از مشاغل خانگی در ایران از سال 1389 تدوین و عملیاتی گردیده است. یکی از موانع اساسی توسعه مشاغل خانگی عدم دسترسی به بازار و تقاضا برای محصولات مشاغل خانگی است. تدوین و به‌کارگیری راهبردهای بازاریابی به‌عنوان یکی از مهم‌ترین راهکارهای غلبه بر این مشکل به شمار می‌آید. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که عامل شرایط ناپایدار اقتصادی کشور با وزن 140/0 مهم‌ترین مانع بازاریابی مشاغل خانگی بوده است. پس از آن متغیرهای بی‌ثباتی در قوانین و مقررات، فقدان فرهنگ پشتیبان تولید و محرک نوآوری، نبود ارتباط مستمر میان صاحبان مشاغل و متولیان به ترتیب با وزن‌های 102/0، 083/0 و 068/0 در رتبه‌های بعدی قرار دارند.

حجاریان و همکاران (1401) در مقاله‌ای با عنوان «ارزیابی و تحلیل اثرات مشاغل خانگی در ساختار اجتماعی از دیدگاه روستاییان با رویکرد مدل‌سازی معادلات ساختاری» اشاره دارند که مشاغل خانگی در مناطق روستایی در راستای ماندگاری آن‌ها و عدم مهاجرت بسیار با اهمیت است و بررسی آن می‌تواند در راستای اشتغال پایدار باارزش باشد. نتایج نشان می‌دهد اعتبار اندازه‌گیری شده هر پنج مدل اندازه‌گیری و نیز مدل پنج عاملی مرتبه دوم برای بررسی مشاغل خانگی قابل قبول است. در نهایت، آسیب‌های اجتماعی (31/0)، مشارکت و ارتباطات اجتماعی (28/0)، نظام بهداشت و سلامت (63/0)، ساختار جمعیتی (43/0)، و کاهش مهاجرت (21/0) بارهای عاملی را تبیین می‌نمایند.

دبیرخانه ستاد ساماندهی و حمایت از مشاغل خانگی (1400) با هدف اصلی ایجاد و تثبیت اشتغال از طریق توسعه کسب‌وکارهای خانگی و با استراتژی توسعه کسب‌وکارهای خانگی و محلی در بستر زنجیره ارزش مربوطه و اتصال پایدار به بازار اقدام به گسترش این مشاغل نموده است. در الگوی مشاغل خانگی، شناسایی پتانسیل‌ها و مزیت‌های نسبی و رقابتی مناطق و جلب مشارکت فعالین و اشخاص حقیقی و حقوقی بخش خصوصی و غیردولتی که توان مشارکت در اجرای الگو توسعه مشاغل خانگی را دارند و مداخله توسعه‌ای دستگاه‌های اجرایی، از نکات مهم و کلیدی است. در الگوی یاد شده دیگر تمرکز صرف بر اعطای وام کم‌بهره نبوده و مشاوره و توانمندسازی افراد، قبل از معرفی به نهادهای مالی صورت خواهد گرفت. موضوعاتی همچون تأمین مواد اولیه مناسب، کیفیت، مهارت و غیره محورهایی است که از این پس، تسهیلات و وام‌ها در چهارچوب آن و در قالب اتصال به بازار بزرگ‌تر و با ارزش‌تر ارائه خواهد شد تا بتوان به نحوه هزینه کرد آن نظارت داشت. در این الگو، نظارت عالیه بر فرایند اجرا برعهده کارگروه اشتغال استان است.

طرح ملی توسعه مشاغل خانگی از جمله طرح‌های اشتغال حمایتی ذیل برنامه اشتغال فراگیر است که با نقش‌آفرینی جهاد دانشگاهی به‌عنوان نهاد واسط، تسهیلگر و توسعه‌ای در کل کشور در حال اجرا است. الگوی اجرایی جهاد دانشگاهی طبق مراحل زیر است: فاز اول طرح: بررسی، شناسایی، اولویت‌بندی مزیت‌ها و هماهنگی‌های اولیه (شامل سه بخش: 1. بررسی ظرفیت‌ها، مزیت‌ها و امکانات موجود؛ 2. هماهنگی بین دستگاه‌های اجرایی و بخش خصوصی؛ 3. هدایت افراد به ثبت طرح در سامانه). فاز دوم طرح: توانمندسازی (شامل چهار بخش: 1. ارزیابی و استعدادسنجی متقاضیان به تفکیک مستقل و پشتیبان؛ 2. مشاوره و هدایت متقاضیان؛ 3. آموزش؛ 4. جذب کارآفرینان، خبرگان، خیرین و غیره همچنین تیم‌سازی و شبکه‌سازی). فاز سوم طرح: اتصال به بازار (شامل چهار بخش: 1. شکل‌دهی بازارهای فیزیکی و الکترونیکی و اتصال به بازار و بنگاه‌های بالادستی؛ 2. تولید استاندارد و برندسازی؛ 3. ارتقای کمیت و کیفیت محصولات و بسته‌بندی؛ 4. کمک به تنظیم برنامه‌های تولید و فروش). با توجه به موضوع و ماهیت طرح‌های مشاغل خانگی متقاضیان در طرح‌های مذکور در دو گروه عمده عموم جامعه و خاص تقسیم می‌شوند. الف) عموم افراد جامعه (بالای 18 سال سن، عدم اشتغال، عدم بیمه بودن متقاضی- بیمه اجباری). ب) جامعه هدف خاص بر اساس شرایط تعیین شده از طرف کارفرما مشخص خواهد شد (جهاد دانشگاهی، 1399).

جنیفر مک دونالد^[2] (2022) در پژوهشی با موضوع «کارآفرینی از خانه» بیان می‌کند که آمریکا ملتی از کارآفرینان است و بسیاری از این کارآفرینان کسب‌وکار خود را از خانه اداره می‌کنند. کسب‌وکارهای خانگی نه تنها راهی کم‌هزینه و کم‌خطر برای راه‌اندازی سرمایه‌گذاری‌های جدید هستند، بلکه به ترتیبات زندگی کاری انعطاف‌پذیر نیز اجازه می‌دهند - مزایای حیاتی در زمان‌های سخت، مانند همه‌گیری کرونا به لطف نوآوری‌های فناوری و تغییرات اقتصادی که کار از خانه را آسان‌تر از همیشه کرده است - و با توجه به افزایش علاقه به مشاغل خانگی به احتمال زیاد کارآفرینان بیشتری حتی پس از فروکش کردن همه‌گیری، کسب‌وکار خود را در خانه ایجاد خواهند کرد. بیش از دو سوم از پاسخ‌دهندگان گفتند که مشاغل خانگی آن‌ها برای امنیت مالی خانواده آن‌ها مهم یا بسیار مهم است. بررسی 20 شهر بزرگ نشان داد که محیط نظارتی برای مشاغل خانگی می‌تواند پیچیده و گیج‌کننده باشد، که اغلب بر اساس محله و نوع کسب‌وکار متفاوت است. مشاغل خانگی ثابت کرده‌اند که راه مهمی برای کارآفرینی برای گروه‌های متنوعی از مردم هستند.

اسریدا و همکاران^[3] (2022) در پژوهشی با موضوع «تحلیل SWOT و استراتژی بازاریابی برای افزایش حجم فروش مشاغل خانگی» که با هدف تجزیه و تحلیل استراتژی‌های بازاریابی در تلاش برای افزایش حجم فروش مشاغل خانگی انجام شد؛ تجزیه و تحلیل داخلی شامل تجزیه و تحلیل نقاط قوت و ضعف یک کسب‌وکار است در حالی که تحلیل خارجی شامل تجزیه و تحلیل فرصت‌ها و تهدیدهای تجاری است و جمع‌آوری داده‌ها با مصاحبه‌های عمیق با صاحبان مشاغل یا مشاغل انجام می‌شد. نتایج مطالعه نشان می‌دهد که این کسب‌وکار خانگی، استراتژی بازاریابی بهینه‌ای را اجرا نکرده است که از کمبودها و تهدیدهای متعدد شناسایی شده می‌توان به آن پی برد. از این‌رو راهکارهای ارائه شده برای افزایش حجم فروش مشاغل خانگی، فراهم کردن جایگاه ویژه برای کسب‌وکار (افتتاح مغازه)، تولید مستمر و بیشتر، ثبت کسب‌وکار و مشارکت‌های ساختمانی است.

طبق مطالعه و گزارش بانک جهانی (2021)، در ارتباط با شاخص کلی فضای کسب‌وکار در ایران و جهان طبق 11 شاخص محاسبه می‌شود. برای انجام فعالیت‌های اقتصادی و تجاری، این شاخص نشان‌دهنده شفافیت، سهولت و مناسب بودن هر کشور است. بر اساس این گزارش، در سال 2020 رتبه بسیاری از کشورها بهبود پیدا کرده است.

مالک و همکاران^[4] (2021) در پژوهشی با موضوع «پذیرش بسترهای رسانه‌های اجتماعی در مشاغل غیررسمی خانگی در کویت» که با هدف بررسی پذیرش پلت فرم‌های رسانه‌های اجتماعی توسط صاحبان مشاغل خانگی غیررسمی است؛ از یک رویکرد مطالعه کیفی چند موردی استفاده کردند و با استفاده از مصاحبه‌های عمیق نیمه ساختاریافته که با 28 صاحب مشاغل خانگی انجام شد و همه در کویت واقع شده‌اند. داده‌ها با استفاده از تکنیک تحلیل موضوعی مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت. نتایج نشان داد که رسانه‌های اجتماعی (عمدتاً اینستاگرام) یک ابزار تبلیغاتی و بازاریابی مهم برای فعالیت‌های تجاری خانگی در کویت است. این به راه اندازی سرمایه‌گذاری‌های غیررسمی جدید برای صاحبان مشاغل خانگی کمک می‌کند و به دست آوردن نیازهای کسب‌وکار را تسهیل می‌کند.

واتسون^[5] (2021) در پژوهشی با موضوع «برندگان و بازندگان کمک در بلایا» بیان می‌کند که کمک به بلایای طبیعی در ایالات متحده به دلیل گسترش اثرات نابرابر بلایا با انتقاداتی مواجه شده است، اما اطلاعات کمی در مورد اینکه آیا و چگونه این پدیده برای مشاغل اعمال می‌شود یا خیر، وجود دارد. کسب‌وکارهای کوچک اکثر کسب‌وکارها را در ایالات متحده تشکیل می‌دهند، اما با توجه به کمبود نسبی سرمایه، به‌ویژه در برابر خطرات آسیب‌پذیر هستند. ازآنجایی‌که کمک‌های بازیابی به مشاغل عمدتاً مبتنی بر وام است، این کمبود سرمایه می‌تواند در نحوه درک و تخصیص کمک‌ها تضاد ایجاد کند. ارائه‌دهندگان کمک باید بین کمک به مشاغل آسیب‌دیده و اعطای وام به آن‌هایی که قادر به بازپرداخت هستند تعادل ایجاد کنند. برای کسب‌وکارهای کوچک، تهدید بدهی‌های اضافی می‌تواند حتی وام‌های کم‌بهره را خطرناک جلوه دهد. واتسون دریافت که مشاغل با توانایی بازپرداخت بالاتر مانند مشاغل بزرگ‌تر، مشاغل قدیمی و شرکت‌ها برای مبالغ وام بالا تأیید شده‌اند. کسب‌وکارهای کوچک‌تر، کسب‌وکارهایی که خسارت بیشتری دارند، و کسب‌وکارهایی با شرایط وام طولانی‌تر، علی‌رغم تأیید شدن، احتمال کمتری برای استفاده از وام‌ها در بازیابی خود داشتند. این یافته‌ها نشان می‌دهد که کسب‌وکارهایی که منابع لازم برای بازیابی را دارند، احتمالاً کسانی هستند که از کمک‌های اضافی در بلایای طبیعی بهره‌مند می‌شوند.

میسون^[6] (2011) و همکاران در پژوهشی با موضوع «مشاغل نامرئی: ویژگی‌های مشاغل خانگی در انگلستان» بیان می‌کند که مشاغل خانگی بخش قابل توجهی از بخش مشاغل کوچک و خرد را تشکیل می‌دهند. اما از آنجا که آن‌ها نامرئی هستند، اهمیت اقتصادی آن‌ها جزئی فرض می‌شود. این مقاله این دیدگاه را به چالش می‌کشد. اکثریت مشاغل تمام وقت هستند. از هر ده یک نفر به مقیاس قابل توجهی دست یافته است. آن‌ها برای چیزی بیشتر از مالک(ها) ایجاد شغل می‌کنند. آن‌ها در بخش‌های مرتبط با کامپیوتر، تجارت و خدمات حرفه‌ای متمرکز هستند. آن‌ها همچنین دارای جغرافیای متمایز هستند. مناطق روستایی و بخش‌های غیر کلان‌شهری جنوب انگلستان بیشترین نسبت مشاغل خانگی را دارند. مناطق شهری- صنعتی کمترین نسبت را دارند. این امر نیاز به بازنگری در نقش مشاغل خانگی در توسعه اقتصادی محلی را نشان می‌دهد.

بررسی پیشینه پژوهش نشان می‌دهد که موضوع کسب‌وکارهای خرد و خانگی به‌طور گسترده مورد پژوهش قرار گرفته است، با این بررسی موانع اجرای آن در قالب سازمانی مثل جهاد دانشگاهی انجام نشده است. در واقع، در مطالعات صورت گرفته جامعه آماری یا صاحبان کسب‌وکار و یا مدیران و کارشناسان بوده‌اند، اما در این پژوهش، طرح‌های اجرا شده جهاد دانشگاهی در قلب مشاغل خرد و خانگی مورد بررسی قرار گرفته‌اند.

روش تحقیق

مطالعه موردی، هنگامی مفید است که نیاز به کسب درک عمیق از یک مسئله، واقعه یا پدیده در زمینه واقعی و طبیعی وجود داشته باشد. اصل محوری مطالعه موردی، نیاز به کشف یک واقعه یا پدیده به‌صورت عمیق در زمینه طبیعی خود است (کرو و همکاران^[7]، 2011). از این‌رو، روش تحقیق این پژوهش، روش کیفی مطالعه موردی است. همچنین از تکنیک مصاحبه نیمه ساختارمند (طرح سؤال از مجریان و اجرا کنندگان طرح‌ها در استان‌های مختلف) برای دریافت اطلاعات و در کنار مطالعات اسنادی به کار گرفته شد.

جامعه آماری پژوهش، شامل تمامی طرح‌های توانمندسازی مشاغل خرد و خانگی اجرا شده توسط جهاد دانشگاهی در سطح استان‌های کشور است که انتخاب نمونه به شیوه نمونه‌گیری هدفمند از بین آن‌ها صورت گرفته است. نمونه‌های مورد بررسی از بین حدود 10 واحد که به‌طور کامل طرح توانمندسازی مشاغل خرد و خانگی را به اتمام رسانده و حاضر به همکاری شدند عبارت‌اند از: استان‌های خوزستان، خراسان جنوبی، اردبیل، قزوین، واحد الزهرا و واحد علامه طباطبایی جهاد دانشگاهی. در واقع مورد بررسی در این مقاله، واحدهای جهاد دانشگاهی هستند که مجری اجرای طرح توانمندسازی مشاغل خرد و خانگی در سطح کل کشور بودند. روش جمع‌آوری داده در این پژوهش، مصاحبه ساختارمند بوده است و تجزیه و تحلیل داده‌ها نیز طبق هر سؤال پیروِ پاسخ‌های داده شده توسط کارشناسان مرتبط در 10 واحد جهاد دانشگاهی، انجام شده است. دریافت پاسخ نیز به دو صورت ارسال سؤالات و دریافت پاسخ و سپس تجمیع پاسخ‌ها از طریق تماس تلفنی جهت افزایش اعتبار روش تحقیق نیز بوده است.

سؤالات تحقیق

با توجه به موضوع پژوهش و بررسی منابع و اسناد موجود، سؤال اصلی این طرح عبارت است از اینکه کسب‌وکارهای خرد و خانگی با توجه به سیاست‌های کلی تولید ملی، حمایت از کار و سرمایه ایرانی با چه موانعی مواجه هستند؟

با توجه به این سؤال اصلی، سه سؤال فرعی عبارت‌اند از:

v   فضای کسب‌وکارهای خرد و خانگی در ایران طبق شاخص‌های جهانی و سیاست‌های کلی تولید ملی، حمایت از کار و سرمایه ایرانی در چه جایگاهی قرار دارد؟

v   چه نوع شیوه‌های ارزیابی و رصد کسب‌وکارهای خرد و خانگی وجود دارد؟

v   دلایل اصلی موفقیت و عدم موفقیت افراد در این طرح چیست؟

v   چه موانع و مشکلاتی در سطوح مختلف اجرایی طرح وجود دارد؟

یافته‌های تحقیق

یافته‌های پژوهش، بعد از گردآوری داده‌ها و اطلاعات، پیرو سؤالات تحقیق مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته و در اینجا ارائه شده است.

1.   فضای کسب‌وکارهای خرد و خانگی در ایران طبق شاخص‌های جهانی و سیاست‌های کلی تولید ملی، حمایت از کار و سرمایه ایرانی در چه جایگاهی قرار دارد؟

شاخص کلی فضای کسب‌وکار بر پایه 11 شاخص کوچک‌تر با عناوین «آغاز سهولت انجام تجارت»^[8]، «شروع کسب‌وکار»^[9]، «رسیدگی به کسب مجوز»^[10]، «ثبت دارایی‌ها»^[11]، «کسب اعتبارات»^[12]، «حمایت از سرمایه‌گذاری خرد»^[13]، «مالیات»^[14]، «تجارت فرامرزی»^[15]، «اجرای قراردادها»^[16]، «رفع ورشکستگی»^[17] و «دریافت انرژی برق»^[18] محاسبه می‌شود. این شاخص در واقع نشان‌دهنده شفافیت، سهولت و مناسب بودن هر کشور برای انجام فعالیت‌های اقتصادی و تجاری است. هرچه نمره کشوری در شاخص کلی فضای کسب‌وکار بیشتر باشد دلالت بر شرایط بهتر کسب‌وکار در آن کشور دارد. بر اساس این گزارش در رده‌بندی جهانی، در سال 2020 رتبه ایران از نظر سهولت انجام تجارت 127، شروع کسب‌وکار 178، رسیدگی به کسب مجوز 73، ثبت دارایی‌ها 70، کسب اعتبارات 104، حمایت از سرمایه‌گذاری خرد 128، مالیات 144، تجارت فرامرزی 123، اجرای قراردادها 90، رفع ورشکستگی 133 و دریافت انرژی برق 113 است (بانک جهانی، 2021).

جدول 1: نمایی از شاخص کلی فضای کسب‌وکار در ایران و جهان (اقتباس از بانک جهانی، 2021)

بر اساس این گزارش، میان 10 محور کسب‌وکار در دو محور وضعیت ایران نسبت به سال قبل بهبود پیدا کرده و در دو محور نیز وضعیت بدتر شده و در شش محور نیز تغییری حاصل نشده است. نمره ایران در شاخص کسب مجوز 4/0 واحد بهبود یافته و از 8/70 به 2/71 رسیده است. در شاخص دریافت انرژی برق نیز نمره ایران با 1/0 واحد افزایش از 3/69 به 4/69 واحد رسیده است. اما در شاخص ثبت دارایی‌ها نمره ایران 9/0 واحد افت داشته و از 69 به 1/68 رسیده و در شاخص ورشکستگی نیز نمره ایران 5/0 واحد کاهش یافته و از 6/35 به 1/35 رسیده است.

در میدان تحقیق نیز با توجه به تجزیه و تحلیل داده‌ها و اطلاعات، بر اساس وضعیت موجود مشاغل خانگی، در شیوه اجرایی فعلی، اقدام مؤثری جهت هدایت، مشاوره متقاضیان و هم‌سویی طرح‌های متقاضیان با اقتصاد منطقه صورت نمی‌گیرد و اغلب پدیده ناپایداری اشتغال، انحراف تسهیلات و درآمد ناکافی مشاهده می‌شود که ناشی از نبود شفافیت در این زمینه است.

به‌طور کلی مهم‌ترین چالش‌ها و موانع ایجاد شفافیت و سهولت در مشاغل خانگی از دیدگاه مجریان امر طبق اقتباس از دبیرخانه ستاد ساماندهی و حمایت از مشاغل خانگی (1400) و تحلیل داده‌ها در راستای سیاست‌های کلی تولید ملی، حمایت از کار و سرمایه ایرانی را می‌توان به شرح زیر بیان کرد:

v    عدم توجه کافی به مزیت‌ها و ظرفیت‌های مناطق در پیشبرد برنامه مشاغل خانگی؛

v    در تأیید این کد می‌توان به گفته یکی از شرکت‌کنندگان استناد کرد که می‌گوید «در استان، هیچ پیگیری و پشت کاری با توجه به ظرفیت‌ها و منابع بالقوه استان در ایجاد اشتغال بین مسئولان و مجریان امر وجود ندارد.»

v    فقدان برنامه‌ریزی آموزشی مناسب برای توانمندسازی متقاضیان؛

v    یکی از شرکت‌کنندگان می‌گوید: «معمولاً اکثر آموزش‌ها به‌صورت سلیقه‌ای در هر استان انجام می‌شود و رویه ثابتی در آموزش در سطح کل کشور وجود ندارد»

v    کمرنگ بودن فعالیت‌های پشتیبانی در پایداری مشاغل خانگی؛

v    یکی از شرکت‌کنندگان می‌گوید: «برخی ادارات مرتبط در استان، طرح را کاری اضافی می‌دانند»

v    عدم دسترسی به بازار فرامنطقه‌ای، عدم توانایی در ارائه محصول به‌صورت تخصصی و عدم قدرت چانه‌زنی در مقایسه با بنگاه‌های صنعتی و کارگاهی؛

v    یکی از شرکت‌کنندگان می‌گوید:‌ «نبود بازار فروش محصولات در استان و عدم برگزاری نمایشگاه‌های مرتبط از موانع مهم توسعه این نوع مشاغل است»

v    عدم‌حمایت‌های مناسب مالی و غیرمالی از متقاضیان مشاغل خانگی به‌ویژه اشخاص پشتیبان؛

v    فراهم نبودن بستر فرهنگی کار برای شکل‌گیری و توسعه فعالیت‌های پشتیبانی مشاغل خانگی و خرد؛

v    عدم شناسایی رشته‌های جدید مشاغل خانگی در حوزه‌های صنایع، تولید بدون کارخانه و فناوری اطلاعات؛

v    سلیقه‌ای عمل نمودن بانک‌ها در پرداخت تسهیلات؛

یکی از شرکت‌کنندگان می‌گوید: «سختگیری بسیار بانک‌ها در اعطای وام عملاً منجر به تعطیلی و ایجاد مشکلات مالی بسیاری در مسیر پیشرفت کسب‌وکارهای خانگی و خرد استان شده است»

v    وجود مغایرت‌های متعدد قانونی و نبود شفافیت (به‌ویژه در نظارت، بیمه، کاهش تعرفه‌های سوخت) در مشاغل خانگی.

یکی از شرکت‌کنندگان می‌گوید: «در استان شاهد نبود فرمول مشخص برای تخصیص سهمیه شهرستانی و کار در مناطق استان و عدم هماهنگی ارگان‌ها و عدم درک خوب از طرح هستیم؛ همچنین موازی کاری برخی از نهادها و سازمان‌ها پیشبرد کار را با مشکل مواجه کرده است»

طبق تجزیه و تحلیل داده‌ها و پاسخ مشارکت‌کنندگان، سهولت و شفافیت در کسب‌وکارهای خرد و خانگی در راستای سیاست‌های کلی تولید ملی، حمایت از کار و سرمایه ایرانی را می‌توان در قالب دو گزاره زیر بررسی کرد: آغاز و پایداری کسب‌وکار(شفافیت در پرداخت وام و حمایت‌های مالی، شفافیت در ارائه معافیت‌های مالیاتی، ارائه آموزش‌های مورد نیاز و دوره‌های توانمندسازی و حمایت شفاف از تداوم و پایداری کسب‌وکارها) و پیش‌زمینه‌های کسب‌وکار(تعیین دقیق و شفاف تمامی وظایف و مسئولیتهای بانک‌ها و موسسات مالی، تعیین دقیق و شفاف تمامی وظایف و مسئولیت‌های موسسات بیمه، اجرای دقیق و شفاف فرم‌های استعدادسنجی شغلی، شفافیت در معرفی و پیشنهاد مشاغل نوین، تهیه و ابلاغ دستورالعمل و اجرای شفاف، دقیق و بدون مانع دستورالعمل).

1.   چه نوع شیوه‌های ارزیابی و رصد کسب‌وکارهای خرد و خانگی وجود دارد؟

طبق نظرات اکثر شرکت‌کنندگان، شیوه‌های ارزیابی یکسان و یک‌دستی با توجه به تنوع مشاغل و تنوع مناطق مختلف اجرای طرح در سطح کل کشور وجود دارد. بعد از کدگذاری نظرات شرکت‌کنندگان می‌توان شیوه‌های زیر را از آن‌ها استخراج نمود:

v       بازدید میدانی مستمر و شفاف و مکتوب کردن قرارهای کاری؛

یکی از شرکت‌کنندگان می‌گوید: «با ارسال و تکمیل فرم‌ها یا خود اظهاری مجریان، امکان ورود اطلاعات دروغ وجود دارد، لذا ضروری است که حضوراً و به‌صورت مستمر در محل اجرای طرح برای ارزیابی برویم»

یکی دیگر از شرکت‌کنندگان می‌گوید: «تشویق افراد به بستن قرارداد و مکتوب کردن قرارهای کاری و بررسی تعداد قراردادهای گذشته و حال و مقایسه آن‌ها در جهت شفافیت خیلی اهمیت دارد»

v    ارزیابی‌های شفاف و جداگانه برای مشاغل موجود و جدید؛

v    یکی از شرکت‌کنندگان می‌گوید: «ارزیابی‌های قدیمی برای مشاغل جدید با محدودیت‌هایی مواجه هستند و نیاز است که شیوه‌ها و ترفندهای جدید ارزیابی برای مشاغل جدید تدوین و اجرایی شود»

v    شبکه‌سازی و ارزیابی تخصصی از طریق مسئولین شبکه‌ها؛

v    یکی از شرکت‌کنندگان می‌گوید: «انتخاب شخص مناسب به‌عنوان مسئول شبکه بسیار حائز اهمیت است و می‌تواند در روند طرح کمک شایانی کند»

v    بررسی شفاف سایت کاریابی و سایت‌های فروش محصولات؛

v    یکی از شرکت‌کنندگان می‌گوید: «ارتباط صمیمی با پیشرانان و سایت‌های فروش موجب ایجاد حس اعتماد در این افراد می‌شود. متقاضیان جهاد دانشگاهی را می‌شناسند و توقع همکاری بیشتری را دارند»

v    بررسی تلفنی و طراحی پرسش‌نامه‌های دوره‌ای؛

یکی از شرکت‌کنندگان می‌گوید: «در برخی مناطق چاره‌ای جز ارزیابی به شیوه تلفنی وجود ندارد»

یکی دیگر از شرکت‌کنندگان می‌گوید: «برای بررسی شفاف حجم تولید و درآمد گذشته، هم اکنون و مقایسه آن‌ها با هم باید پرسش‌نامه‌هایی طراحی شود که هر چند وقت یک‌بار مورد اجرا قرار گیرند»

2.   دلایل اصلی موفقیت و عدم موفقیت افراد در این طرح چیست؟

طبق تحلیل داده‌های مصاحبه و کدگذاری، دلایل اصلی موفقیت و عدم این افراد در طرح مذبور عبارت هستند از:

جدول2: دلایل موفقیت و عدم موفقیت افراد در فضای کسب‌وکارهای خرد و خانگی در ایران

همچنین دلایل اصلی عدم موفقیت بقیه شرکت‌کنندگان در طرح عبارت است از:

از لحاظ تجربی، می‌توان گزاره‌های زیر را از تحلیل تجربیات شخصی مجریان برای اجرای بهتر طرح استخراج نمود:

جدول3: گزاره‌های عدم موفقیت افراد در کسب‌وکارهای خرد و خانگی بنابر تحلیل مشارکت‌کنندگان

3.   چه موانع و مشکلاتی در سطوح مختلف اجرایی طرح وجود دارد؟

طبق تحلیل نظرات مجریان طرح؛ مشکلات اجرایی طرح توانمندسازی مشاغل خرد و خانگی در سه سطح داخل سازمانی/واحد؛ ستادی و استانی قابل طرح و بررسی است که گزاره‌های هریک عبارت‌اند از:

مشکلات داخل سازمانی/واحد در قالب دو گزاره «تشکیل تیم با امکانات و منابع مالی ناکافی» و «کمبود نیروی آشنا به طرح» مطرح شده است.

مشکلات ستادی (مدیریت کلان طرح در معاونت) نیز در شکل 9 گزاره طرح شده است:

v    عدم شفافیت و نواقص سامانه طرح و عدم امکان گزارشگیری؛

v    زمانبر بودن ورود برخی اطلاعات در سامانه؛

v    نبود سیستم پیام کوتاه در سامانه؛

v    آموزش‌های ناکافی به تیم اجرایی؛

v    درخواست آمار و اطلاعاتی که از پیش تعیین نشده و جمع‌آوری این اطلاعات مقدور نیست؛

v    عدم تزریق به موقع اعتبارات؛

v    عدم تشکیل شورای راهبری؛

v    نبود حمایت معنوی از اجرای طرح؛

v    محود شدن محدوده عملیاتی طرح به مرکز استان جهت اجرای بهتر طرح.

v    از جمله مشکلات استانی در استان‌های مشارکت کننده نیز، گزاره‌های زیر بوده که از تحلیل گفته‌های شرکت‌کنندگان دریافت شده است:

v    عدم علاقه افراد به رفت و آمد جهت آموزش و کار؛

v    نبود پایگاه داده مناسب از تولیدکنندگان و متقاضیان کار؛

v    کم توجهی به نخبگان؛

v    هزینه‌های سرسام آور زندگی و گرانی هر روز کالاها؛

v    سخت‌گیری بسیار زیاد بانک‌ها در اعطای وام؛

v    سخت‌گیری ارگان‌ها و نداشتن شفافیت در اعطای مجوز؛

v    نبود فرمول مشخص برای تخصیص سهمیه شهرستانی و کار در مناطق مختلف؛

v    عدم هماهنگی ارگان‌ها و عدم درک خوب از طرح؛

v    عدم وجود پیشران‌های موفق؛

v    نبود بازار فروش محصولات در سطح استان‌ها؛

v    عدم برگزاری نمایشگاه‌های مرتبط؛

v    موازی کاری برخی از نهادها و سازمان‌ها.

نتیجه‌گیری

توانمندسازی، مسیری طولانی اما به حق و عادلانه برای شکل‌دادن و تقویت ظرفیت زنان و مردان جهت مشارکت و بهره‌مندی از رشد واقعی در ابعاد مختلف است. در این راه، نقش مشاغل خانگی و خرد برای قشر عظیمی از مردم بسیار مهم است. از این‌رو، باید به توسعه مشاغل خانگی و خرد و ارتقای شاخص کلی فضای کسب‌وکار به‌عنوان یک فعالیت کارآفرینانه خیلی ضروری در راستای رفع رانت و ایجاد شفافیت تولیدی در جامعه نگاه شود و الگوهای مثمر ثمر و علمی‌تری برای موفقیت و شروع کسب‌وکار آن‌ها و رسیدن از رتبه 178 به رتبه‌های بهتر در جهان به کار برد.

طبق نتایج تحقیق و هم‌سو با مطالعات درخشانی و همکاران (1401) و حجاریان و همکاران (1401)، در شیوه اجرایی فعلی مشاغل خانگی، اقدام مؤثری جهت هدایت، مشاوره متقاضیان و هم‌سویی طرح‌های متقاضیان با اقتصاد منطقه صورت نمی‌گیرد و اغلب شاهد پدیده ناپایداری اشتغال، عدم شفایت، انحراف تسهیلات و درآمد ناکافی هستیم. از این‌رو مراحل ایجاد کسب‌وکارهای خرد و خانگی باید به‌طور شفاف، دقیق و بدون مانع تهیه، ابلاغ و اجرا شود.

نتایج تحلیل یافته‌های تحقیق هم‌راستا با نتایج تحقیقات جهاد دانشگاهی (1399)، دبیرخانه ستاد ساماندهی و حمایت از مشاغل خانگی (1400) و  مک دونالد (2022) نشان می‌دهد که ضروری است فرم‌های استعدادسنجی شغلی شفاف، و کاملی تهیه و تدوین شود و در آن ابتکاراتی برای مجریان درکنار ابلاغ شیوه‌نامه‌های اجرایی برای اجرای طرح نیز در نظر گرفته شود تا بتوانند با توجه به شرایط مناطق خودشان، طرح را به نحو احسن اجرایی نمایند. همچنین باید ارزیابی‌های شفاف و جداگانه برای مشاغل موجود و مشاغلی که به‌صورت نو و جدید راه اندازی می‌شوند صورت گیرند تا درصد موفقیت آن‌ها بهبود یابد.

یکی از دلایل اصلی موفقیت طرح، اجرای شفاف، تعامل سازنده و بدون تکلف آن توسط مجریان بوده است که باعث تقویت اعتماد، انگیزه، علاقه و قدرت تصمیم‌گیری متقاضیان شده است و در جاهایی که چنین شفافیتی نبوده، متأسفانه طرح نیز به‌طور کامل و در مسیر اصلی خودش به موفقیت دست نیافته است؛ به‌گونه‌ای که متقاضیان یک شغل بدون در نظر گرفتن توانمندی‌های شخصی و نحوه ورود به بازار و تنها برای دریافت تسهیلات در طرح حضور داشته و به دنبال ایجاد و شروع کسب‌وکار نبودند.

از نتایج دیگر تحقیق، وجود عدم شفافیت و نواقص سامانه طرح و عدم امکان گزارشگیری در ساختار کلان اجرای طرح بود که منجر به زمان‌بر بودن ورود اطلاعات می‌شد و آمار و اطلاعاتی که از پیش تعیین نشده را درخواست می‌نمودند که جمع‌آوری آن‌ها مقدور نبود. عدم شفافیت در اعطای وام و تزریق به موقع اعتبارات نیز، یکی از مشکلات عمده در ساختار کلان اجرایی طرح بود که متأسفانه در برخی موارد منجر به از بین رفتن کسب‌وکارها می‌گردید. این یافته با یافته‌های تحقیقات بانک جهانی (2021) و مالک و همکاران (2021) تشابه دارد که اشاره دارند راه اندازی سرمایه‌گذاری‌های غیررسمی جدید و شفاف برای صاحبان مشاغل خانگی خیلی کمک می‌کند و به نیازهای کسب‌وکار را تسهیل می‌نماید.

به‌طور کلی بر اساس تجارب حاصله از آسیب‌شناسی و مطالعات تطبیقی انجام شده، مشاغل خانگی و خرد دچار مشکلات و مواردی هستند که باید جهت موفقیت بیشتر آن‌ها، رفع گردند نظیر: مشکلات آموزشی و دریافت راهنمایی، مشکلات مالی و دریافت وام، فراهم نبودن بستر فرهنگی اشتغال، عدم منطقه بندی نقاط مختلف کشور طبق ظرفیت‌های اشتغال، نبود شفافیت و عدم هماهنگی بین دستگاهی، عدم اتصال به بازار، عدم توسعه مشاغل نوین و متنوع و تمرکز بر برخی مشاغل مثل منسوجات و غیره .

در پایان می‌توان پیشنهاد‌های سیاست‌گذاری زیر را برای کمک به گسترش مشاغل خرد و خانگی ارائه نمود:

v    حذف موازی کاری سازمان و ارگان‌های مرتبط؛

v    کمک به بازاریابی حرفه‌ای مشاغل خرد و خانگی؛

v    تسریع در ارائه و حمایت‌های مالی گسترش و پایداری مشاغل خرد و خانگی؛

v    تهیه پایگاه داده‌ای از پیشرانان، تولیدکنندگان و متقاضیان مشاغل خرد و خانگی؛

v    شفافیت و رفع نواقص سامانه‌های صدور مجوز، و اعتبارات .

     ملاحظات اخلاقی

حامی مالی

این مقاله حامی مالی ندارد.

مشارکت نویسندگان

تمام نویسندگان در آماده‌سازی این مقاله مشارکت کرده‌اند.

تعارض منافع

بنابه اظهار نویسندگان، در این مقاله هیچ تعارض منافعی وجود ندارد.

تعهد کپی رایت

طبق تعهد نویسندگان، حق کپی رایت (cc) رعایت شده است.