ارزیابی اثر نفت برآلودگی محیط‌زیست در کشورهای عضو اوپک بر اساس سیاست های کلی

نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار اقتصاد،دانشکده علوم اقتصادی،مدیریت و اداری، دانشگاه سمنان،سمنان،ایران

2 کارشناسی ارشد علوم اقتصادی،دانشگاه سمنان،سمنان،ایران

چکیده

نفت علاوه بر آثار مثبت ، دارای اثرات منفی بر اقتصاد کشورهای صاحب منابع نیز است. تولید و استخراج نفت می-تواند از طریق تخریب محیط زیست، آلودگی هوا را افزایش دهد و از این طریق بر کیفیت زندگی مردم اثر منفی داشته باشد. در این مقاله اثر درآمدهای نفتی بر آلودگی محیط‌زیست در کشورهای عضو اوپک در دوره 2000 تا 2015 در چارچوب الگوی پانل دیتا مورد بررسی و تحلیل تجربی قرار گرفته است. نتایج حاصل از تخمین مدل-های برآوردی نشان می‌دهد رابطه مستقیمی بین درآمدهای نفتی و انتشار دی اکسید کربن در کشورهای عضو اوپک وجود دارد که این یافته بیانگر آن است درآمدهای حاصل از صادرات نفت در کشورهای صادرکننده نفت از جمله ایران همراه با بهبود وضعیت محیط زیست نبوده است. این در حالی است که سیاست‌های کلی نظام در زمینه اصلاح الگوی تولید کشور بر حرکت از تولید سنتی به تولید مبتنی بر اقتصاد سبز تأکید دارد. بر این اساس لازم است تا با توسعه سرمایه‌گذاری‌ از محل درآمدهای نفتی در زیرساخت‌های اقتصادی و به کارگیری تکنولوژی مناسب، آثار منفی نفت بر کیفیت محیط زیست تخفیف یابد. همچنین بر اساس نتایج تخمین، مصرف انرژی عموماً دارای اثر مثبت بر انتشار دی اکسید کربن در کشورهای مورد مطالعه بوده است و فرضیه منحنی زیست‌ محیطی کوزنتس در این کشورها تأیید نمی‌شود.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Evaluating the Effect of Oil on Environmental Pollution in OPEC Countries Based on the General Policies of Reforming Production

نویسندگان [English]

  • Majid Maddah 1
  • Mansour abdi 2
1 Associate Professor of Economics, Semnan University
2 M.S of Economics, Semnan University
چکیده [English]

In addition to the positive effect of oil on resource-rich countries economy, there is oil negative effect in these countries, also. The oil production and extraction through environmental destruction can increase pollution and in this way, it will reduce the quality of people life. In this paper, the effect of oil revenues on environmental pollution in OPEC countries including Iran in the framework of the panel data model during the period 2000-2015 has been studied. The results of the estimation show that there is a significant and positive relationship between oil revenues and carbon dioxide emissions in OPEC countries. This finding indicates that revenues from oil exports in oil-exporting countries including Iran have not been accompanied by environmental improvements. However, general policies of the system in the ground of the country's production pattern reform emphasize moving from traditional production to green-based production. Therefore, it is necessary to decrease the negative effect of oil on environmental quality through investment on economic infrastructure and appropriate technology by oil revenues. Also, according to estimation results, energy consumption generally has a significant effect on carbon dioxide emission, and the Kuznets curve environmental hypothesis is not approved in the studied countries.

کلیدواژه‌ها [English]

  • oil revenues
  • CO2 emission
  • Panel Data Model
  • OPEC Countries

. مقدمه                 

 مراحل مختلف اکتشاف، استخراج و فرآوری نفت و فعالیت پالایشگاه‌ها به دلیل انتشار گازهای گلخانه­ای بر کیفیت خاک، هوا، آب‌های سطحی و زیرزمینی، موجودات، گیاهان، درختان و حتی زندگی انسان‌ها اثر منفی دارد و کیفیت محیط زیست را تحت تأثیر قرار می­دهد.

یکی از مراکز تولید نفت در دنیا کشورهای عضو اوپک[1] هستند. تولید و صادرات نفت نقش مهمی در اقتصاد کشورهای صادر کننده نفتی ایفاء می­کند. بر اساس داده‌های سالانه بولتن اوپک[2] عربستان طی سال‌های 2000 تا 2016 به طور متوسط با تولید حدود نه میلیون بشکه در روز، بزرگ‌ترین تولیدکننده نفت خام در بین کشورهای عضو اوپک بوده است. پس از آن ونزوئلا، ایران، عراق، کویت و امارات، نسبت به کشورهای لیبی، نیجریه، قطر، الجزایر، آنگولا، اکوادور و اندونزی از ذخایر نفتی غنی‌تری برخوردار هستند.  ایران با تولید متوسط روزانه حدود سه میلیون و ششصد و شصت هزار بشکه طی سال­های 2000 تا 2016 در روز یکی از کشورهای مهم در بازاتر جهانی نفت به شمار می­آید. طبق اطلاعات آژانس بین‌المللی انرژی[3] (2009) منابع اصلی تولید انرژی در جهان به شش دسته ذغال سنگ، نفت، گاز، انرژی هسته‌ای، انرژی آبی و انرژی‌های تجدیدپذیر تقسیم می­شوند. در میان این منابع، نفت برای کشورهای صادر کننده نفت از جهات مختلف دارای اهمیت است. از یک سو نفت، منبع در آمدهای ارزی در این کشورهاست که بر این اساس بر تولید و صادرات بیشتر نفت تأکید می­شود. استخراج و تخلیه نفت موجب از بین رفتن و افت کیفیت زمین­های کشاورزی، آلودگی دریایی، آلودگی خاک، کاهش تولید محصولات کشاورزی می­شود از طرف دیگر در چارچوب اهداف رشد اقتصادی، انرژی به عنوان یک عامل مهم تولید در بخش­های اقتصادی مطرح است که این امر، مصرف بیشتر انرژی در کشورهای صادر کننده نفت را به همراه دارد. بنابراین کشورهای صاحب نفت با دو مسأله استخراج و مصرف نفت به عنوان منابع تأمین درآمد و استمرار فعالیت بنگاه­های اقتصادی مواجهند که این اقدام می­تواند بر کیفیت محیط زیست، اثر منفی داشته باشد.

در زمینه اثر نفت بر شرایط اقتصادی کشورهای صاحب منابع نفتی دو دیدگاه مطرح است. در دیدگاه اول به اثرات مثبت نفت و منابع حاصل از آن مثل افزایش مشاغل، پرداخت­ها به کارگران شاغل و درآمدهای مالیاتی، عرضه بیشتر خدمات، ارایه فرصت­های اقتصادی جدید برای کسب و کارهای محلی و صاحبان منابع در نواحی صاحب ذخایر نفت و گاز اشاره می­شود (Anderson and Theodori, 2009; Measham and Fleming, 2014 ) و اثر مثبت توسعه انرژی بر بهبود کیفیت زندگی افراد را مورد تأکید قرار می­­گیرد (Fernando et al., 2016). دیدگاه دوم بر اثرات منفی توسعه منابع انرژی بر محیط زیست کشورهای صاحب منابع اشاره دارد. طبق این دیدگاه، استحصال، تولید و مصرف منابع نفتی، موجب اتلاف منابع و تخریب محیط‌زیست نواحی می­شود (Kais  and Sami, 2016)؛ همچنین استدلال می­شود در صورتی­که در طول دوره­های سریع توسعه انرژی، همزمان با رشد جمعیت، عرضه خدماتی مثل مدارس و مراکز آموزشی، مراقبت­های بهداشتی، تفریح به سرعت رشد نکند و سرمایه­گذاری­های لازم جهت عرضه خدمات عمومی و گسترش زیر ساخت­های اجتماعی و اقتصادی صورت نگیرد در این صورت کیفیت زندگی افراد به دلیل عدم امکان دسترسی به امکانات عمومی و افزایش ازدحام، ترافیک، آلودگی هوا در سطح پایین­تری قرار می­گیرد (Gabriel et al., 2003; Schafft et al., 2014) از این منظر، بحث اثر توسعه انرژی و منابع حاصل از آن مثل درآمدهای نفتی بر آلودگی محیط زیست که به عنوان یکی از شاخص­های کیفیت زندگی افراد مطرح است، با چالش­هایی در حوزه مطالعات تجربی روبروست. در این مقاله با طرح این سوال که اثر درآمدهای نفتی بر وضعیت محیط زیست کشورهای عضو اوپک شامل ایران چگونه است و افزایش درآمدهای نفتی در این کشورها آلودگی هوا را در چه جهتی تحت تأثیر قرار داده است، تلاش می­شود تا بخشی از کمبودهای تجربی در زمینه نقش نفت در آلودگی کشورهای صاحب منابع نفتی مورد تحلیل و بررسی قرار گیرد و عملکرد سیاست­های اقتصادی مورد تأکید نظام سیاست­گذاری ارزیابی قرار گیرد. در این ارتباط سیاست­های کلی محیط زیست مجمع تشخیص مصلحت نظام  بر توسعه صنعت کم کربن و استفاده از انرژی­های برای گسترش اقتصاد سبز اشاره دارد و اصلاح الگوی تولید در بخش­های مختلف اقتصادی در جهت ترویج مواد سوختی سازگار با محیط زیست را مورد تأکید قرار می­دهد (سیاست­های کلی محیط زیست، ابلاغی از سوی مجمع تشخیص مصلحت نظام، 26/8/1394 ).

 در راستای هدف مقاله پس از تصریح و تخمین مدل اثر نفت بر آلودگی محیط زیست با استفاده از آخرین داده‌های در دسترس از کشورهای صادر کننده نفت، اثر تغییرات درآمدهای نفتی بر میزان انتشار گاز دی اکسید کربن در کشورهای نمونه مورد بررسی قرار می­گیرد تا از طریق آن ابعاد مختلف نقش نفت در اقتصاد این کشورها ارزیابی شود.    

2. مروری بر پیشینه تحقیق

         منحنی زیست محیطی کوزنتس[4] که برای اولین بار از سوی گروسمن و کروگر[5] ارایه شد، رابطه U معکوس بین تولید ناخالص داخلی سرانه و آلودگی را مطرح می­سازد. طبق فرضیه کوزنتس ، در مراحل اولیه رشد اقتصادی که همراه با گسترش فعالیت­های اقتصادی است، آلودگی محیط زیست افزایش می­یابد که این افزایش تا نقطه حداکثر ادامه دارد؛ پس از آن با بهبود کارایی فعالیت­های اقتصادی، استفاده از تکنولوژی استاندارد و وضع قوانین و مقررات بازدارنده، آلودگی کاهش می­یابد. نتایج برخی مطالعات تجربی فرضیه کوزنتس را در کشورهای نمونه تأیید می­کنند

Kais and Sami, 2016 ؛ Selden, and Song, 1994 ؛ Shafik and Bandyopadhyay, 1992)

; Dong et al, 2017).

و در مقابل، برخی یافته­ها شواهد تجربی قابل دفاعی را برای وجود U  معکوس بین درآمد سرانه و آلودگی پیدا نکردند

 (;He and Richard, 2009  ; Lantz & Feng , 2006   Focacci, 2005  ; Egli, 2002 ). علاوه بر درآمد عوامل دیگری بر آلودگی هوا اثر دارند که هالیکقلو و همکاران[6] (2009) ، آپرجیس و  پاین[7] (2009) ، کایس و سامی (2016) در مطالعات جداگانه­ای نشان دادند مصرف انرژی دارای اثر مثبت و معنی­دار بر آلودگی هوا در نمونه­های تحت بررسی است (Kais  and Sami, 2016). در برخی مطالعات اثر نفت بر آلودگی مورد بررسی و تحلیل قرار گرفته است که در این ارتباط محققان پیامدهای منفی ناشی از تولید نفت را بر آلودگی مؤثر می­دانند. سرریزهای نفتی[8] در مناطق تولید نفت  به دلیل اثرات منفی نشت و گرمای حاصل از استخراج بر کیفیت زمین موجب تخریب جنگ و زمین­های کشاورزی می­شود. طبق نظر ایجب و تامسون[9] (2010) نشت نفت و سر ریزهای نفتی از طریق آلودگی دریا و خاک، کاهش بازدهی محصولات کشاورزی، بر معیشت ساکنان مناطق نفتی اثر منفی دارد و می­تواند موارد سوء تغذیه و هزینه­های درمانی را افزایش دهد. نابونی[10] (2012) با جمع­آوری مشاهداتی از اثر منفی سر ریزهای نفتی بر کشاورزی در نیجریه عنوان کرد تولید نفت موجب از بین رفتن اکثر زمین­های کشاورزی و آلودگی رودخانه­ها شده است و در نهایت معیشت کشاورزان و ماهیگیران را از بین برده است. در این ارتباط نتایج تجربی مطالعه اجیمبا[11]  (2012) نیز اثر منفی آلودگی هوا بر عملکرد محصولات کشاورزی در نیجریه را تأیید می­کند. نتایج این تحقیق نشان داد آلودگی نفت خام در مناطق مورد مطالعه، اندازه زمین­های کشاورزی را به اندازه (58/2-) کاهش داده است و تولید نهایی زمین­های کشاورزی آلوده بین 0186/1 و 9016/1 کاهش یافته است. آندریانو و همکاران[12] (2016) با تحلیل آلودگی ناشی از سرریزهای نفت آبهای  بخش جنوبی جزیره اونگا (دریای سفید)[13] دریافتند نشت نفت[14] 2 در دریای سفید در سال 2003 بر اکوسیستم ساحلی شامل جمعیت ماهی­ها و پستانداران ساحلی داشته است. این یافته در راستای نتایج بررسی های ماتکین و همکاران[15] (2008) قرار دارد.

در حوزه مطالعات داخلی پژویان و مرادحاصل (1386) با آزمون فرضیه منحنی زیست‌ محیطی کوزنتس برای 67 کشور درگروه­های مختلف درآمدی برقراری این فرضیه در نمونه تحت بررسی را تأیید کردند. چنین نتیجه­ای توسط بلالی و همکاران (1392) در بررسی رابطه بین ارزش افزوده نفت و میزان انتشار دی اکسید کربن در ایران در دوره 1338 تا 1388، بهبودی و همکاران (1393) در تحلیل تجربی اثر رشد اقتصادی بر آلودگی محیط زیست 21 کشور نفتی در دوره 2004-1980 و موسوی و همکاران (1396) برای اقتصاد ایران طی سالهای 1365 تا 1395 نیز حاصل شد. این در حالی است که نتایج مطالعه مداح و عبداللهی (1391) نشان داد فرضیۀ کوزنتس برای کشورهای عضو سازمان کنفرانس اسلامی از جمله ایران طی سال­های 1996 تا 2007 بر قرار نیست. در این پژوهش اثر مثبت و معنی­دار مصرف انرژی، درجه باز بودن اقتصاد و سطح توسعۀ انسانی بر آلودگی محیط زیست در کشورهای اسلامی تأیید شد. از جمله مطالعات مرتبط با موضوع تحقیق به پژوهش علی پور و همکاران (1393) می­توان اشاره کرد که در آن اثر تولید نفت بر آلودگی­های دریایی مورد تحلیل قرار گرفته است. بر اساس نتایج این تحقیق آلودگی نفت ناشی از عملیات انتقال نفت بر کیفیت زیستگاه­های دریایی و ساحلی، گونه­های حیات وحش، صنایع محلی، ماهیگیری اثر منفی دارد و موجب تخریب سواحل، آبزی پروری و ماهی­گیری می­شود. رابطه مستقیم بین مصرف انرژی، درجه باز بودن اقتصاد به همراه تعداد خودروها و رشد اقتصادی بر آلودگی محیط زیست در ایران طی سال­های 1353 تا 1392 در مطالعه نظری و همکاران (1394)، اثر مثبت مصرف انرژی و درجه باز بودن اقتصاد به همراه اندازه دولت بر انتشار آلودگی در ایران در دوره 1354 تا 1390 در تحقیق انجام شده توسط مداح و رئوفی (1396) و همچنین رابطه علی یک طرفه از آزادسازی تجاری، مصرف انرژی سرانه و شهرنشینی به انتشار دی اکسید کربن سرانه در ایران طی سال­های 1355 تا 1395 از سوی روزی طلب و حسین پور (1396) 1396 مورد تأیید قرار گرفت.      

  1. تصریح مدل

در راستای هدف تحقیق، به منظور تحلیل تجربی اثر درآمدهای نفتی بر آلودگی محیط‌زیست در کشورهای عضو اوپک طی سال‌های 2000 تا 2014 الگوی رگرسیون پانل دیتا به صورت زیر معرفی می­شود:

 

که در آن  متغیر وابسته (انتشار دی اکسید کربن در کشور i ام در سال t ام)،  درآمد نفتی واقعی (به قیمت ثابت سال 2010) در کشور i ام در سال t ام،  درآمد سرانه واقعی (به قیمت ثابت سال 2010) در کشور i ام در سال t ام، مصرف سرانه انرژی در کشور i ام در سال t­ام،  مجذور درآمد سرانه در کشور i­ ام در سال t ام،  متغیر زمان(سال) در کشور i ام در سال t ام و  نیز جمله جزء اخلال است. این متغیر در مدل لحاظ شده است تا از طریق آن با خنثی شدن اثر سایر عواملی که با طول زمان روی متغیرها مدل اثر دارند، متغیرهای مدل اصطلاحاً روندزدایی شوند. در رابطه (1) α عرض از مبدأ و βها نیز ضرایب متغیرهای توضیحی هستند.

داده­های تحقیق شامل انتشار CO2، درآمد سرانه و مصرف انرژی از سایت بانک جهانی[16] و درآمدهای نفتی از گزارش داده­های سالانه بولتن اوپک[17] استخراج شده­اند. نمودار (1) متوسط سالانه انتشار CO2 (کیلوتن) در کشورهای عضو اوپک در دوره 2000 تا 2014 را نشان می­دهد. طبق اطلاعات این نمودار، ایران دارای بالاترین میزان انتشار سالانه گاز دی اکسید کربن در بین کشورهای عضو اوپک طی سال­های 2000 تا 2014 بوده است. پس از ایران، عربستان و اندونزی در رتبه­های بعدی قرار دارند. . نمودار (2) نشان می­دهد که بیشترین درآمد نفتی سالانه طی سال­های 2000 تا 2016 به ترتیب به عربستان سعودی امارات و ایران اختصاص داشته است. همچنین نمودارهای (3) و (4) اطلاعات متوسط درآمد سرانه واقعی سالانه (دلار) در دوره ( 2016 – 2000 ) و متوسط سالانه مصرف سرانه انرژی( کیلوگرم نفت) در دوره 2000 تا 2014 برای 13 کشور عضو اوپک را نشان می­دهند. در بخش بعدی مقاله، مدل تحقیق بر اساس آخرین اطلاعات در دسترس از متغیرها برآورد می­شود. 

 

نمودار 1. متوسط سالانه انتشار CO2 (کیلوتن) در کشورهای عضو اوپک طی دوره 2000- 2014

 

 

نمودار 2. متوسط درآمد نفتی واقعی سالانه (میلیون دلار) در کشورهای عضو اوپک طی دوره 2000- 2016

 

 نمودار 3. متوسط درآمد سرانه واقعی سالانه (دلار) به قیمت ثابت در کشورهای عضو اوپک طی دوره 2000 - 2016

    

 

نمودار 4. متوسط سالانه مصرف سرانه انرژی(کیلوگرم نفت) در کشورهای عضو اوپک طی دوره 2000 - 2014   

4- تخمین مدل و تحلیل تجربی

قبل از تخمین مدل با توجه به ماهیت داده­ها، آزمون­های تشخیصی لازم انجام می­شوند.

4-1. آزمون­های ریشه واحد و همجمعی

         به منظور پرهیز از مسئله رگرسیون کاذب[18] در تحلیل رگرسیون، فرضیه ریشه واحد متغیرها آزمون شده است. طبق نتایج حاصل از آزمون­های ریشه واحد ( Levin, Lin and Chu, 2002)، (Fisher-ADF, 1999)، Fisher-PP و  ( Im-Pesaran-Shin, 2003) فرضیه ریشه واحد (Unit Root) متغیرها را نمی­توان رد کرد که بر این اساس همه­ متغیرها در نامانا[19] هستند و با یک بار تفاضل گیری مانا می‌شوند. با توجه به آن­که نامانایی متغیرها در سطح، به مسأله رگرسیون کاذب منجر می­شود؛  لازم است تا آزمون هم انباشتگی[20] انجام شود تا در صورت تأیید وجود رابطه بلندمدت بین متغیرها، امکان استفاده از مقادیر اصلی متغیرها در مرحله تخمین مدل  به وجود آید. جدول (1) نتایج حاصل از آزمون همجمعی پدرونی[21] را نشان می­دهد.

جدول 1. نتایج آزمون همجمعی

Prob.

Weighted Statistic

Prob.

Statistic

 

0.0000

11.2770-

0.0000

6.3856-

Panel PP-Statistic

-----

-----

0.0000

18.3064-

Group PP-Statistic

-----

-----

0.0144

2.1868-

Group ADF-Statistic

منبع : یافته‌های پژوهش

طبق اطلاعات جدول (1) آماره‌های  Panel PP-Statistic،Group PP-Statistic، Group ADF-Statistic ،دلالت بر رد فرضیه صفر (عدم وجود هم انباشتگی بین متغیرها) دارند که بر این اساس بین متغیرهای انتشار دی اکسید کربن، درآمد نفتی، درآمد سرانه و مصرف سرانه انرژی رابطه تعادلی بلندمدت وجود دارد و می­توان از مقدار آن­ها در سطح در مرحله تخمین مدل  استفاده کرد.

4-2. آزمون F لیمر

 با توجه به استفاده از الگوی پانل دیتا در تخمین مدل، در ابتدا فرضیه­ای آزمون می­شود که فرضیه صفر آن بیانگر همگن بودن مقاطع یا پول بودن داده­ها[22] و فرض مقابل آن نشان دهنده برابر نبودن مقاطع یا داده­های تلفیقی[23] است. در این ارتباط نتایج حاصل از آزمون F  لیمر[24] در جدول (2)  ارایه شده است که بر اساس آن فرضیه صفر رد می­شود؛ بنابراین مدل به صورت داده­های تلفیقی (برابر نبودن مقاطع) برآورد می­شود.

جدول 2. نتایج آزمون F لیمر

Prob.

d.f.

Statistic

Effects Test

0.00

(190و12)

267

Cross-section F

منبع: یافته‌های پژوهش

4-3. آزمون هاسمن

   به منظور تشخیص روش‌های اثرات ثابت یا تصادفی در تخمین مدل پانل دیتا ، از آزمون هاسمن[25] استفاده می‌شود. طبق فرض صفر این آزمون بین اثرات فردی و متغیرهای توضیحی همبستگی وجود ندارد که نشان‌دهنده اثرات تصادفی در تخمین مدل است. رد فرضیه صفر، استفاده از روش اثرات ثابت را تأیید می­کند. نتایج خاصل از آزمون هاسمن در جدول (3) ارایه شده است که طبق آن  روش اثرات تصادفی[26] در تخمین الگوی پانل تأیید می­شود.

جدول 3. نتایج آزمون هاسمن

Prob.

Chi-Sq. d.f.

Chi-Sq. Statistic

Test Summary

52/0

5

19/4

Cross-section random

منبع: یافته‌های پژوهش

4-4. نتایج برآورد مدل

با توجه به آزمون­های انجام شده در مراحل قبل، جهت بررسی و تحلیل اثر درآمدهای نفتی بر آلودگی محیط زیست مدل (1) در چهار حالت با استفاده از داده­های تلفیقی به روش اثر تصادفی طی سالهای 2000 تا 2015 تخمین زده شد که جدول (4) نتایج حاصل از آن را نشان می­دهد.  

جدول 4. نتایج برآورد مدل اثر درامدهای نفتی بر آلودگی محیط زیست

 

مدل (1)

مدل(2)

مدل(3)

مدل(4)

عرض از مبدأ

114601

88162

93104

71789

(62/2)

(88/1)

(93/1)

(33/1)

متغیر t

5/4002

4/4274

4267

6/4245

(32/5)

(63/5)

(61/5)

(59/5)

درآمد نفتی

46/0

42/0

42/0

40/0

(86/4)

(45/4)

(44/4)

(15/4)

مصرف انرژی

-----

02/6

56/7

38/6

-----

(85/1)

(07/2)

(66/1)

درآمد سرانه

-----

-----

67/0-

24/2

-----

-----

(89/0-)

(83/0)

مجذور درآمد سرانه

-----

-----

-----

00003/0-

-----

-----

-----

(11/1-)

R-squared

45/0

459/0

462/0

467/0

F- statistic

83

9/57

7/43

4/35

 منبع: یافته‌های پژوهش

*ارقام داخل پرانتز، بیانگر آماره t ضرایب برآوردی است.  

       طبق نتایج جدول (4) در تمامی مدل­های برآوردی، ضریب متغیر زمان مثبت و معنی‌دار است که نشان دهنده روند مثبت انتشار دی اکسید کربن در کشورهای مورد مطالعه طی سالهای مختلف است. آماره t مربوط به متغیر درآمد نفتی نزدیک 2 به دست آمده است که اثر مثبت و معنی­دار درآمدهای نفتی بر انتشار دی­اکسید کربن در کشورهای عضو اوپک را تأیید می­کند؛ بدین ترتیب فرضیه تحقیق را در سطح بالای اطمینان نمی­توان رد کرد. با توجه به مقدار ضریب برآوردی درآمد نفتی در مدل چهارم می­توان گفت اگر درآمد نفتی یک میلیون دلار افزایش یابد، با فرض ثابت بودن سایر عوامل انتشار گاز دی‌اکسید کربن حدود 40/0 کیلوتن افزایش خواهد یافت. بنابراین بین درآمدهای نفتی و آلودگی محیط‌زیست در کشورهای صادرکننده نفت رابطه مستقیم وجود دارد که بیانگر آن است افزایش درآمدهای نفتی وضعیت محیط زیست در کشورهای صادر کننده نفت را بدتر کرده و منجر به آلودگی بیشتر در این کشورها شده است. با توجه به اثر منفی آلودگی بر کیفیت زندگی مردم می­توان گفت درآمدهای حاصل از منابع نفتی در کشورهای عضو اوپک دارای پیامد خارجی منفی برای مردم این کشورها بوده است و کیفیت زندگی آن­ها را کاهش داده است؛ این رخداد می­تواند ناشی از عواملی مثل فقدان مدیریت مناسب منابع در جهت کاهش آلودگی، تکنولوژی ضعیف در استخراج ذخایر نفتی، عدم سرمایه­گذری مناسب منابع نفتی در زیر ساخت­های اقتصادی کاهنده آلودگی باشد. به بیان دیگر تخصیص منابع نفتی در کشورهای صادر کننده نفت به طور مؤثری همراه با کاهش آلودگی نبوده است یا به طور عمومی سرمایه­گذاری در زیرساخت­های مؤثر در کاهش آلودگی مورد غفلت سیاست گذاران قرار گرفته است و بسترسازی جهت تحقق هدف گسترش اقتصاد سبز  انجام نشده است. طبق نتایج تخمین، اثر مصرف سرانه انرژی بر انتشار دی اکسید کربن مثبت به دست آمده است که این نتیجه مطابق انتظار است. نتایج تخمین نشان می­دهند ضریب درآمد سرانه در مدل چهارم دارای علامت مثبت است اما از لحاظ آماری معنی­دار نیست. همچنین علامت ضریب متغیر مجذور درآمد سرانه منفی است و از لحاظ آماری معنی­دار نیست؛ لذا فرضیه منحنی زیست‌محیطی کوزنتس در دوره 2000 تا 2015 برای کشورهای عضو اوپک تأیید نمی­شود. در تفسیر این حالت­، می‌توان گفت از آنجا که درآمدهای نفتی در این کشورها تکیه‌گاهی بی‌نظیر برای دولت‌مردان جهت جبران کسری بودجه و کمبودهای درآمدی است، طبیعتاً نمی­توان انتظار داشت با تداوم رشد اقتصادی (افزایش درآمد سرانه روی محور افقی منحنی زیست‌محیطی کوزنتس) و افزایش آگاهی مردم در زمینه­ حفاظت از محیط‌زیست، سیاست‌مداران احتمالاً تمایلی به سرمایه‌گذاری در صنایع دانش‌بنیان سازگار با محیط‌زیست که به کاهش آلودگی کمک می­کنند، ندارند. لذا با افزایش درآمد سرانه در این کشورها ، جامعه در جهت کاهش آلودگی‌های زیست‌محیطی حرکت نمی‌کند.[27]

5. نتیجه گیری

 با توجه به اهمیت شناسایی عوامل آلوده­کنندۀ محیط‌زیست، در این پژوهش با استفاده از الگوی پانل دیتا، رابطۀ درآمدهای نفتی و آلودگی محیط‌زیست طی سالهای 2000 تا 2015 در کشورهای عضو اوپک از جمله ایران مورد بررسی و تحلیل قرار گرفت. نتایج حاصل از تخمین مدل نشان داد مصرف سرانه انرژی دارای اثر مثبت و معنی­دار بر افزایش آلودگی محیط‌زیست در کشورهای عضو اوپک بوده‌ است. همچنین ضرایب برآوردی مربوط به درآمد سرانه و مجذور درآمد سرانه معنی‌دار به­دست نیامدند که این نتیجه فرضیه منحنی زیست‌محیطی کوزنتس در کشورهای عضو اوپک را تأیید نمی­کند. طبق نتایج تخمین مدل­های برآوردی اثر مثبت درآمدهای نفتی بر آلودگی هوا در کشورهای عضو اوپک تأیید می­شود که در راستای نتایج مطالعات ایجب و تامسون (2010)، نابونی[28] (2012)، کیاس و سامی (2016) قرار دارد. با توجه به نتایج به­دست آمده می­توان گفت نفت در کشورهای اوپک از جمله ایران به کیفیت محیط زیست صدمه وارد کرده و موجب افت کیفیت زندگی مردم شده است. این یافته می­تواند احتمالاً ناشی از تکنولوژی فرسوده در استخراج منابع نفتی، عدم رعایت استانداردها در مراحل مختلف استخراج و تولید نفت، فقدان سرمایه­گذاری منابع نفتی در زیرساخت های مؤثر در کاهش آلودگی هوا و تخصیص نامناسب درآمدهای حاصل از نفت در زمینه واردات تکنولوژی دارای استانداردهای زیست‌محیطی باشد. همچنین این رویداد در ایران می­تواند ناشی از عدم رعایت استاندارهای محیط زیست در فرآیند تولیدات نفتی، مدیریت نامطلوب اقلیم در جهت مقابله با تهدیدات زیست محیطی، وجود یا رشد صنایع الوده­کننده محیط زیست، نامناسب بودن الگوی تولید در بخش نفت، سرمایه گذاری ناکافی در توسعه حمل و نقل همگانی به­ویژه در کلان شهرها، کمبود فناوری­های سازگار با محیط زیست در بخش نفت و گاز، مشوق­های ضعیف کشور جهت توسعه اقتصاد کم کربن توسط سرمایه­گذاران  بین­المللی در  ایران باشد که در راستای سیاست­های کلی محیط زیست تأکید شده از سوی مجمع تشخیص مصلحت نظام قرار ندارد.  در مجموع به­نظر می­رسد برنامه‌ریزی مناسب دولت در جهت تولید و گسترش وسایل نقلیه با استانداردهای زیست‌محیطی، سرمایه­گذاری بخشی از درآمدهای نفتی در جهت بهبود کیفیت محیط‌زیست از طریق تغییر ساختار تکنولوژی بخش­های اقتصادی و سرمایه‌گذاری درآمدهای نفتی در جهت گسترش انرژی­های پاک می­تواند اثر آلوده کننده نفت در کشورهای عضو اوپک را تخفیف دهد.

 

  1. بلالی، حمید، زمانی، امید، یوسفی، علی (1392)، رابطه رشد اقتصادی و آلودگی زیست‌محیطی در بخش نفت با تأکید بر نوسانات قیمت آن (مطالعه موردی اقتصاد ایران) ، فصلنامه برنامه‌ریزی و بودجه، 18(3):49-66.
  2. بهبودی، داود، برقی گلعذانی، اسماعیل، ممی‌پور، سیاب (1393)، بررسی تأثیر رشد اقتصادی بر آلودگی محیط‌زیست در کشورهای نفتی، پژوهشنامه‌ی اقتصاد کلان، 9(17): 37-52.
  3. پژویان، جمشید، مرادحاصل، نیلوفر (1386)، بررسی اثر رشد اقتصادی بر آلودگی هوا، فصلنامه پژوهش‌های اقتصادی، 7(4): 141- 160.
  4. روزی طلب، آناهیتا، حسین پور، عبدلکریم (1396)، بررسی رابطه علی بین عوامل مؤثر بر آلودگی محیط زیست در ایران طی سالهای 1394-1355، فصلنامه سیاست­های راهبردی و کلان، 5 (20): 45-27.
  5. سوری، علی (1394)، اقتصادسنجی، جلد دوم، تهران: نشر فرهنگ شناسی.

6- علی پور، مرتضی، شهرویی، محمد علی، بزرگیان، علی رضا، گشتیل، زینب (1393)، آلودگی­های نفتی و تأثیر آن بر محیط زیست، دومین همایش بین­المللی نفت، گاز و پتروشیمی، 1-6.

  1. مداح، مجید، رئوفی، فاطمه (1396)، اثرات مستقیم و غیرمستقیم مخارج دولت بر آلودگی، رویکرد سیستم معادلات هم‌زمان، فصلنامه علوم و تکنولوژی محیط‌زیست، 19(4):155-166.
  2. مداح، مجید، عبداللهی، مریم (1391)، اثر کیفیت نهادها بر آلودگی محیط‌زیست در چارچوب منحنی کوزنتس با استفاده از الگوهای پانل دیتا ایستا و پویا (مطالعه موردی: کشورهای عضو سازمان کنفرانس اسلامی)، پژوهشنامه اقتصاد انرژی ایران، 2(5):171-186.
  3. موسوی، سید کاظم، سلمانپور زنوز، علی، شکوهی فرد، سیامک (1396)، اثر رشد اقتصادی، مصرف انرژی و توسعه مالی بر آلودگی محیط‌زیست در ایران طی دوره 1365-1395، فصلنامه مطالعات علوم محیط‌زیست، 2(1):111-120.
  4. نظری، روح اله، مهدوی عادلی، محمدحسین، دادگر، یداله (1394)، بررسی عوامل مؤثر بر آلودگی محیط‌زیست در ایران طی دوره 1353-1392، فصلنامه پژوهش‌های رشد و توسعه اقتصادی، 6(21):47-60.

 

1 Organization of Petroleum Exporting Countries

2 Annual Statistical OPEC Bulletin

3 International Energy Agency

1 Environmental Kuznets Curve

2 Grossman & Krueger

1 Halicioglu et al

2 Apergis  and Payne

3 Oil Spillages

4 Egbe and Thompson

5 Nnabuenyi

6 Ojimba

1 Andrianov et al

2 Southern Part of Onega Bay (White Sea)

3 Oil Spill

4 Matkin et al

[16] World Bank (www.worldbank.org)

[17] Annual Statistical OPEC Bulletin

1 Spurious Regression

2 Non-Stationary

3 Cointegration Test

4 Pedroni Cointegration Test

1 Pool Data

2 Panel Data  

3 Limer Test

4 Housman Test

5 Fixed Effect

[27] مدل تحقیق با حذف متغیر درآمدهای نفتی نیز به روش اثرات ثابت برآورد شد که در آن فرضیه منحنی زیست محیطی کوزنتس مورد تأیید قرار نگرفت.