1. مقدمه
مسکن، مانند غذا، نیاز اساسی و زیستی به شمار میرود؛ بهطوری که دسترسی به مسکنِ امن، محکم، قابل دسترس، مقرونبهصرفه و دارای خدمات پایه را باید حق اجتماعی افراد دانست. در اسناد فرادست کشور، از جمله قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران (مواد 3، 31 و 43)، سیاستهای کلی نظام و برنامههای توسعۀ پنجسالۀ کشور، بر موضوع تأمین مسکن تأکید شده است (پورمحمدی، 1393، ص. 115). براساس اصل 31 قانون اساسی، داشتن مسکن متناسب با نیاز، حق هر فرد و خانوادۀ ایرانی است. مطابق قانون اساسی جمهوری اسلامی، دولت موظف است با رعایت اولویت برای آنها که نیازمندترند، بهخصوص روستانشینان و کارگران، زمینۀ اجرای این اصل را فراهم کند. بنابراین دسترسی به مسکن مناسب از نیازهای اساسی آحاد مردم کشور بوده و تأمین آن یکی از وظایف اساسی همۀ دولتها تکلیف شده است.
وقوع انقلاب اسلامی تغییرات اساسی در گرایشها، شعارها و اهداف نهادهای برنامهریز و مجری در امر مسکن پدید آورد؛ اما بهدلیل بروز مسائلی همچون جنگ و تأثیر آن بر تخریب واحدهای مسکونی و مهاجرت، مسکن همچنان بهعنوان یک مسئله در کشور باقی ماند (وزارت راه و شهرسازی، 1390). در همین راستا، مقام معظم رهبری در بهمن 1389 سیاستهای کلی نظام در بخش مسکن را ابلاغ کردند. سیاستهای کلی مجموعهای از سیاستهای هدفگراست که برای تحقق اهداف قانون اساسی تبیین میشود. این سیاستها برای همۀ قوا و نهادهای زیرمجموعۀ آن الزامآورند. دولتها موظفاند برنامهها و اقدامات اجرایی خود را در راستای این سیاستها تنظیم کنند. ازاینرو تحلیل برنامههای اجرایی تدوینشده و اقدامات متناظر آنها توسط دولت، بهعنوان مجری این سیاستها، و تعیین میزان تحقق، دلایل عدم تحقق و واکاوی علل انحراف آنها از اهداف تصریحشده، امری ضروری است.
سیاستهای کلی مسکن بر مدیریت زمین، احیای بافتهای فرسوده، تأمین مسکن برای گروههای کمدرآمد و نیازمند، بهبود وضعیت مسکن روستایی، اصلاح نظام مالیاتها، حمایت از تولید طرحهای حرفهای و انبوه، اجباری کردن استانداردهای ساختوساز، رعایت ارزشهای فرهنگی و تقویت پژوهشهای حوزه مسکن تأکید میکند (سیاستهای کلی مسکن، 1389). ازاینرو کاهش هزینۀ ساخت و تولید مسکن در بسیاری از برنامههای اقتصادی دولت در دهههای مختلف با عناوینی همچون مسکن حداقل، مسکن اجتماعی، اجاره به شرط تملیک، مسکن مهر و اقدام ملی مسکن پیگیری شده است (رضاییخبوشان و نعمتیمهر، 1400، ص. 94). مسکن مهر یکی از مهمترین پروژههایی است که دولت نهم و دهم با شعار عدالتمحوری و با اهداف ایجاد تعادل میان عرضه و تقاضای مسکن با حذف قیمت زمین، تأمین مسکن قشرهای کمدرآمد و نیازمند، کنترل و جلوگیری از افزایش بیرویۀ قیمت زمین و مسکن، رونقبخشی به تولید مسکن و افزایش حجم تولید مسکن، کاهش هزینههای مسکن از سبد هزینۀ خانوار، تأمین نیازهای انباشتی و آتی مسکن و برقراری عدالت در دسترسی به مسکن مناسب و بهتبع آن کاهش فقر و تأمین مسکن جوانان در دستورکار خود قرار داد (نسترن و رعنایی، 1389، ص. 113).
میزان موفقیت این طرح که به تأمین مسکن قشرهای کمدرآمد (موضوع بند 3 سیاستهای کلی مسکن) از طریق تولید انبوه و صنعتی مسکن (موضوع بند 6 سیاستهای کلی مسکن) معطوف است، به میزان رضایت ساکنان آن بستگی دارد (موضوع بند 8 سیاستهای کلی مسکن). هرچند پروژۀ مسکن مهر یکی از گستردهترین طرحهای مسکن شهری است که در طول تاریخ برنامهریزی مسکن کشور اجرا شده، مطالعات گستردهای در زمینة برآورد رضایت ساکنان از این طرح در مقیاس ملی انجام نشده است.
در مطالعات جهانی نیز، موضوع رضایت از سکونت از دیرباز مورد توجه محققان و نظریهپردازان بوده است. رضایتمندی، که تابعی از میزان کامروایی و ارضای نیازهای جسمی و روانی فرد تعریف میشود، مفهومی برخاسته از نظریههای انگیزش و نیازها در روانشناسی است که همۀ زمینهها و ابعاد زندگی را در بر میگیرد. یکی از جنبههای رضایت از زندگی، رضایت از محیط مسکونی است (یزدانی، سلمانی و پاشازاده، 1396). متخصصان رشتههای مختلف، مانند جامعهشناسی، روانشناسی، برنامهریزی و جغرافیا، از زوایای مختلف به این مهم پرداختهاند (Lu, 1999, p. 268)؛ زیرا رضایت از سکونت جزء مهم از کیفیت زندگی عمومی افراد تلقی میشود و خانه مکانی است که فرد در آن پناه، استراحت و امنیت مییابد. سنجش رضایت مسکونی تفاوت بین محیط مسکونی واقعی و مطلوب را روشن میکند (Kabisch, Poessneck, Soeding & Schlink, 2022, p. 1870).
با توجه به اهمیت موضوع در اسناد ملی و بینالمللی، در این مطالعه، با بررسی مقالات منتشرشده در نشریات علمی ـ پژوهشی طی سالهای 1391 تا 1400، به فراتحلیل مطالعات رضایتمندی ساکنان از کلانپروژۀ مسکن مهر بپردازد و چارچوب پژوهشهای انجام شده را واکاوی کند. با بررسی دقیق و موشکافانة تحقیقات انجامشده در این زمینه، به سؤالهای زیر پاسخ داده شده است:
ـ توزیع مقالههای چاپشده با موضوع رضایتمندی ساکنان از پروژۀ مسکن مهر چگونه است؟
ـ برای سنجش میزان رضایتمندی سکونت، چه متغیرهایی بررسی شده است؟
ـ با توجه به تحقیقات انجامشده، رضایت ساکنان از پروژۀ مسکن مهر چه میزان بوده است؟
ـ میزان رضایت/ نارضایتی ساکنان در چه زمینههایی بیشتر و در چه زمینههایی کمتر است؟
ـ برای افزایش میزان رضایتمندی ساکنان چه راهکارهایی میتوان عرضه کرد؟
2. چارچوب نظری
2ـ1. مفهومشناسیِ مسکن
مسکن موضوعی چندوجهی و پیچیده است؛ از یک سو کالایی مادی تلقی میشود که قابلیت تولید، مصرف، تخریب و خریدوفروش دارد و از سوی دیگر مفهومی قابل درک و تجربهپذیر است (Ruonavaara, 2017, pp. 178-179). در کنار واژة house، به معنای ساختارِ فیزیکی مسکن، واژة home به معنای انسانی و نمادین خانه توجه دارد. در این مفهوم، خانه ماهیت اجتماعی ـ فضایی دارد که با مفهوم امنیت و هویت پیوند خورده است (Handel, 2019, p. 1046). ازهمینرو مطالعات مسکن میانرشتهای بوده و علوم مختلف، از روانشناسی، علوم اجتماعی و اقتصاد تا تاریخ، معماری و فلسفه، به آن میپردازند. مطالعات سیاست عمومی، اقتصاد، حقوق و برنامهریزی به توسعۀ فضاییِ مسکن، به معنای مکانی که زندگی در آن اتفاق میافتد، میپردازند. مطالعات فرهنگی، اجتماعی، روانشناسیِ محیط و معماری، بر تجربۀ زندگی افراد در یک مکان مشخص تأکید دارند و جغرافیای فرهنگی، روانشناسی و فلسفه نیز به جنبههای عاطفی، مادی، مکانی، زمانی و اجتماعی محیط زندگی ناظر است (Hatuka & Roni, 2017, pp. 278-279). هرچند امروز مسکن چیزی بیش از سرپناه صرفاً فیزیکی است و کل محیط مسکونی (شامل خدمات و تسهیلات مورد نیاز زندگی) را در بر میگیرد، دولتها اغلب از دریچة سیاست عمومی به موضوع مسکن میپردازند و بر تأمین تعداد واحدهای مسکونی براساس میزان تقاضا توجه میکنند؛ ازاینرو اقدامات انجامشده فاقد جامعیت لازم است و در آنها جنبههای فرهنگی و هویتی مسکن نادیده گرفته میشود.
2ـ2. مسکن گروههای کمدرآمد
در پی جنگهای جهانی، با افزایش نیاز به بازسازیهای گسترده، مهاجرت و افزایش جمعیت شهرها، ارتقای استانداردهای زندگی و تقاضای فزایندة مسکن، تأمین مسکن به یکی از دغدغههای اصلی دولتها تبدیل شد؛ بهطوری که در دهة پنجاه و شصت میلادی، تحقیقات دربارۀ مسکن بهطور گسترده بر اندازهگیری و تخمین میزان نیاز به مسکن متمرکز بودند (Smith, 2012, p. 26; Cullingworth, 1960, p. 26). در دهة هفتاد میلادی، مطالعات حوزة اقتصادِ سیاسی با مراجعه به آرای مارکس، به تأثیر سیاستهای دولتی بر بازار مسکن متمرکز بوده و بر نقش دولت در تأمین مسکن گروههای کمدرآمد جامعه، بهویژه جامعة کارگری، تأکید داشته است (Clarke & Ginsburg, 1976, p. 4). از آن زمان تا کنون، سیاستهای تأمین مسکن قشرهای کمبرخوردار، با اصطلاحاتی چون مسکن اجتماعی، مسکن حمایتی و مسکن قابل استطاعت، از دغدغههای مهم دولتها بوده است. مسکن اجتماعی شکلی از اجارۀ مسکن به گروههای کم و میان درآمد جامعه است که توسط دولت و مؤسسات غیرانتفاعی برای تأمین مسکن ارزانقیمت مدیریت میشود. مسکن اجتماعی ممکن است فقط نیازهای اساسی و اولیۀ انسان را برای داشتن سرپناه تأمین کند و از سایر نیازهای روانشناختی، اجتماعی، زیباییشناختی و شکوفایی غفلت ورزد.
نگاهی به سیاستهای اجرایی بخش مسکن در ایران نشان میدهد مسئلة تأمین مسکن گروههای کمدرآمد همواره از مسائل اساسی دولتها بوده و مورد توجه برنامههای توسعۀ کشور قرار گرفته است (وزارت راه و شهرسازی، 1390). مسکن اجتماعی، کوچکسازی، انبوهسازی، مسکن مهر، اقدام ملی مسکن و نهضت ملی مسکن از جملۀ این سیاستها به شمار میرود. مسکن مهر در سال 1386 با اهداف ایجاد تعادل میان عرضه و تقاضای مسکن با حذف قیمت زمین، تأمین مسکن قشرهای کمدرآمد و بیبضاعت، کنترل و جلوگیری از افزایش بیرویۀ قیمت زمین و مسکن، رونقبخشی به تولید مسکن و افزایش حجم تولید مسکن، کاهش هزینههای مسکن از سبد هزینۀ خانوار، تأمین نیازهای انباشتی و آتی مسکن و برقراری عدالت در دسترسی به مسکن مناسب و بهتبع آن کاهش فقر و تأمین مسکن جوانان مطرح شد (پرهیزکار و شاهدی، 1389، ص. 45).
2ـ3. رضایتمندی سکونت
رضایتمندی، که تابعی از میزان ارضای نیازهای جسمی و روانی فرد تعریف میشود، مفهومی برخاسته از نظریههای انگیزش و نیازها در روانشناسی است و همة زمینهها و ابعاد زندگی را در بر میگیرد. مفهوم رضایتمندی به دامنة گستردهای از تمایلات و مطلوبیتها برای رفع نیازهای پایه یا متعالی انسان اشاره دارد (رفیعیان، عسگری و عسگریزاده، 1388، ص. 58). مفهوم رضایتمندی در بُعد سکونت از اوایل دهة شصت میلادی، برای اثربخشی طرحهای توسعۀ مسکن به کار رفت و معیار مناسبی برای سنجش مقدار پیشرفت طرحهای مسکن بود (Abdul Mohit & AlKhanbashiRaja, 2014, p. 49). امروزه رضایتمندی سکونتی به میزان رضایت خانوار از وضعیت مسکن اشاره دارد و رویکردی هنجاری برای ارزیابی کیفیت واحدهای مسکونی است (Adeleye, Akinpelu & Azeez, 2018, p. 714).
در یک رویکرد، حس رضایتمندی ساکنان و نگرانی آنها از محیط مسکونی از ابعاد ذهنیِ مفهوم کیفیت زندگی در نظر گرفته میشود. با این استدلال که ارتقای کیفیت زندگی در محلات شهری و تأمین نیازهای مادی و روانی ساکنان، موجباتِ زندگی آسوده، باکیفیت و نهایتاً رضایتمندی شهروندان را فراهم میآورد (زنگانه، پریزادی و مسکنی، 1400، ص. 35). رضایتمندی مسکونی موضوعی چندبُعدی است که هم شرایط مسکن و هم وضعیت محیط مسکونی و محله را در بر میگیرد (Borgoni, Michelangeli & Pirola, 2018, p. 3). به منظور تجزیهوتحلیل رضایتمندی سکونت اغلب از مدلها، تعاریف و شاخصهای پیچیده استفاده میشود؛ زیرا مفهومی ذهنی است و به قضاوت خانوارها براساس هنجارهای مورد پذیرش خود در مورد مسکن برمیگردد. چنانچه وضعیت موجود مسکن با هنجارهای خانوار مطابقت نداشته باشد، سطح رضایتمندی کاهش خواهد یافت (Teck-Hong, 2012, p. 110).
مسکن را باید بیش از سرپناه صرفاً فیزیکی در نظر گرفت. امروزه اثربخشی طرحهای توسعۀ مسکن براساس ویژگیهای کیفی مسکن و محیط مسکونی سنجیده میشود. ازاینرو دولتها در سیاستهای تأمین مسکن قشرهای کمبرخوردار، علاوه بر ویژگیهای کمّی، باید به ویژگیهای کیفی، جنبههای روانشناختی و حس رضایتمندی ساکنان آن توجه ویژه داشته باشند و موجبات ارتقای کیفیت زندگی در محلات شهری را فراهم آورند.
3. روش تحقیق
در این پژوهش، برای ارزیابی میزان رضایت ساکنان از پروژة مسکن مهر از روش فراتحلیل استفاده شده است. فراتحلیل راهی است برای ترکیب آماری نتایج مجموعهای از مطالعات پژوهشی دربارۀ یک موضوع به منظور به دست آوردن نتیجهگیری کلی دربارۀ آنچه پیشینههای پژوهشی نشان میدهد (هومن، 1391، ص. 12). از روش فراتحلیل زمانی میتوان استفاده کرد که مطالعات علمی متعددی به یک سؤال مشخص بپردازند و در هر مطالعه اندازهگیریهایی گزارش شود که احتمال میرود تا حدی خطا داشته باشد. هدف این است که از رویکردهای آماری برای به دست آوردن یک برایند نزدیک به حقیقت براساس نحوة درک این خطا استفاده شود (شیرمهنجی، مرادیزاده و نوراحمدی، 1400، ص. 517).
اکثر فراتحلیلها برای مقایسة دو متغیر (همبستگی بین متغیرها) و یا تعیین اثر یک مداخله (مقایسة متغیرها قبل و بعد از مداخله) به کار میروند. با وجود این، تعداد محدودی از محققان از فراتحلیل برای سنتز دادههای منفرد استفاده کردهاند. همانند فراتحلیل زوجی که در آن دادههای دو گروه منحصربهفرد ترکیب میشود، هدف از فراتحلیل منفرد تولید یک تخمین خلاصه است (Barker et al., 2021, p. 8). هدف از این مقاله، تخمین میانگین کلی از وضعیت رضایتمندی سکونتی در پروژۀ مسکن مهر است.
انجام فراتحلیل شامل این مراحل است: تعریف موضوع، جستوجو در پایگاههای اطلاعاتی، غربالگری و انتخاب مطالعات مناسب، استخراج نتایج کمّی مطالعات، تحلیل آماری و محاسبة ضرایب اثر و در نهایت تفسیر و پاسخ به سؤال پژوهش. در ادامه مراحل فراتحلیل در موضوع رضایتمندی سکونتی از پروژة مسکن مهر تبیین میشود.
3ـ1. فرایند انجام فراتحلیل
3ـ1ـ1. تعریف موضوع و سؤال پژوهش
میزان رضایت ساکنان از پروژة مسکن مهر در تعدادی از مقالات بررسی شده است. با این حال، تفاوتهای بسیاری، بهویژه در زمینة نمونههای مورد مطالعه، مدلهای بهکاررفته و نتایج مطالعات، مشاهده میشود. با توجه به این تفاوتها و اهمیت درک میزان رضایت از این پروژة عظیم مسکنسازی در سطح کشور، سؤال اصلی پژوهش عبارت است از:
ـ نتایج مطالعات، چه میزان رضایتمندی ساکنان از پروژة مسکن مهر را نشان میدهد؟
3ـ1ـ2. جستوجو در پایگاههای اطلاعاتی
این پژوهش بهطور نظاممند تمام مقالات قابل دستیابی از تعدادی از منابع پایگاه داده، شامل نورمگز، سید و گوگل اسکولار، را مرور میکند. به این منظور، ابتدا مطالعات مربوط به موضوع پژوهش با کلیدواژههای «رضایتمندی»، «سکونت» و «مسکن مهر» و معادل انگلیسی آنها جستوجو شد. در مرحلة بعد، عناوین تکراری حذف شد. سپس عناوین مقالات با توجه به کلیدواژههای مورد نظر بررسی و عنوانهای نامرتبط کنار گذاشته شد.
3ـ1ـ3. معیارهای غربالگری مطالعات
یکی از مهمترین مراحل فراتحلیل، انتخاب مطالعات مناسب برای ورود به تحلیل و استخراج اطلاعات آنهاست که باید قاعدهمند و براساس چارچوب معیّن انجام شود. پس از مطالعة چکیدة مقالات، برمبنای چارچوب تعریفشده برای فراتحلیل، مطالعات غربالگری میشود. معیارهای انتخاب مطالعات به این شرح بود:
1. مقالاتی بررسی شد که متن کامل آنها در پایگاههای اطلاعاتی در دسترس باشد؛
2. فقط از مقالات منتشرشده در مجلات علمیِ دارای مجوز از وزارت علوم استفاده شده و مقالات کنفرانسی یا مقالات منتشرشده در نشریات غیرعلمی کنار گذاشته شد؛
3. برخی پژوهشها به شناسایی عوامل مؤثر بر رضایتمندی سکونتی و یا بررسی اثر متغیرهای فردی (جنسیت، سن، قومیت و...) بر این شاخص پرداختهاند و میزان رضایت کلی از مسکن مهر را گزارش نکردهاند. با توجه به سؤال اصلی پژوهش، ایندست مطالعات حذف شد؛
4. از مطالعاتی استفاده شد که از طیف پنجگزینهای لیکرت برای ارزیابی میزان رضایتمندی سکونتی استفاده کردهاند و دادههای آنها برای استخراج و ورود به فراتحلیل در هر مطالعه کامل باشد.
3ـ1ـ4. استخراج مطالعات
با جستوجوی کلیدواژههای مربوط به موضوع در پایگاههای اطلاعاتی، 298 مطالعه یافت شد. سپس با بررسی و فیلتر عنوان این مقالات و کنار گذاشتن عنوانهای نامرتبط، تعداد 96 مقاله حاصل شد. در ادامه با بررسی چکیدة مقالات با محوریت بررسی میزان رضایتمندی سکونتی از پروژۀ مسکن مهر، 39 مطالعه استخراج شد. سپس مقالات براساس چارچوب تعریفشده برای فراتحلیل مورد بررسی قرار گرفت. از این تعداد، دو مطالعه بهدلیل چاپ در نشریات غیرعلمی حذف شد. از مجموع 37 مقالۀ باقیمانده، 13 مقاله یا به شناسایی عوامل مؤثر بر رضایتمندی سکونتی پرداختهاند و یا اثر متغیرهای فردی بر میزان رضایت را بررسی کردهاند که بهدلیل عدم انطباق با سؤال پژوهش حذف شدند. از 24 مقالۀ باقیمانده، 2 مقاله از طیفهای 4 و 6 گزینهای لیکرت برای سنجش میزان رضایت استفاده کرده بودند که با حذف این مطالعات، در مجموع 22 مقاله وارد تحلیل شدند. ویژگیهای این مقالات در جدول 1 گزارش شده است.
3ـ1ـ5.تجزیهوتحلیل اطلاعات
بهمنظور ترکیب نتایج مطالعات، یکی از مسائل مهمی که باید در هر فراتحلیل مورد توجه قرار گیرد، بررسی ناهمگنی مطالعات به منظور انتخاب مدل اثرات ثابت یا اثرات تصادفی است. در مدل اثرات ثابت، فرض بر این است که همۀ مطالعات منفرد اندازة اثر یکسان دارند. در این مدل، اندازة اثرات یکی است و تنوع اندازة اثر مشاهدهشده از مطالعهای به مطالعۀ دیگر بهدلیل خطای تصادفی هر مطالعه است. برخلاف مدل اثرات ثابت، در مدل اثرات تصادفی، فرض بر متفاوت بودن اندازة اثر جوامع آماری مورد مطالعه در فراتحلیل است. همچنین وزن مطالعات در مدل اثرات ثابت، نسبت به مدل اثرات تصادفی، تفاوت بیشتری دارند (شیرمهنجی و دیگران، 1400، ص. 523). از آزمون Q کوکران برای تحلیل ناهمگنی و تشخیص استفاده از مدل اثرات ثابت یا تصادفی استفاده شده است. جدول 2 نتایج آزمون کوکران را که در نرمافزار CMA انجام شده است، نشان میدهد.
جدول 1. فهرست مقالات استخراجشده برای انجام فراتحلیل
محقق سال نشریه جامعه تحقیق استان مورد بررسی
رضایی و کمائیزاده 1391 مطالعات شهری مسکن مهر فاطمیۀ شهر یزد یزد
حجازی 1393 توسعۀ اجتماعی مسکن مهر ماهشهر خوزستان
رفیعیان، مسعودیراد، رضایی و مسعودیراد 1393 جغرافیا و آمایش شهری ـ منطقهای مهرشهر زاهدان سیستان و بلوچستان
ملکی، حسینی، ویسی و مختاری 1394 پژوهش و برنامهریزی شهری مسکن مهر شیرینشهر خوزستان
رهنما و کمانداری 1394 جغرافیای اجتماعی شهری (مطالعات نواحی شهری قدیم) مسکن مهر شهرک مهرگان کرمان کرمان
یزدانی و دیگران 1395 انجمن علمی معماری و شهرسازی ایران مسکن مهر کوهدشت لرستان
نوری و اسدپور 1395 مطالعات شهری مسکن مهر دهاقان اصفهان
فیروزی، نعمتی و داریپور 1395 مطالعات برنامهریزی سکونتگاههای انسانی مسکن مهر امیدیه خوزستان
شاهی آقبلاغی، زنگنه، خدابندهلو و درودینیا 1395 مطالعات جغرافیایی مناطق خشک مسکن مهر سبزوار خراسان رضوی
ضابطیان، صادقی و حسینآبادی 1396 انجمن علمی معماری و شهرسازی ایران مسکن مهر قم قم
یزدانی، سلمانی و پاشازاده 1396 جغرافیا و توسعه مجتمعهای مسکن مهر اوشیب و مهر ولایت بابل مازندران
Etminani-Ghasrodashti, Majedi & Paydar 2017 Housing, Theory and Society مسکن مهر صدرا فارس
طاهرطلوعدل، پورباقر و مهدوی 1396 معماری و شهرسازی ایران مسکن مهر پردیس تهران
حیدریمقدم، زیاری، حاتمینژاد و پوراحمد 1398 جغرافیا (برنامهریزی منطقهای) مسکن مهر خرمآباد لرستان
پوراحمد، عاشوری و حاتمی 1398 پژوهش و برنامهریزی شهری مجتمع مسکن مهر وحدت شهر شیراز فارس
یزدانی، پاشازاده و سعیدی 1398 جغرافیا و برنامهریزی مسکن مهر شاماسبی اردبیل
موسوی، باسخا و نصرتینژاد 1398 رفاه اجتماعی مسکن مهر پرند تهران
برزگر و قربانی 1398 جامعهشناسی مسائل اجتماعی ایران مسکن مهر گرگان گلستان
احمدی و چارهجو 1399 برنامهریزی فضایی (جغرافیا) مسکن مهر شهرک بهاران سنندج کردستان
کوزهگرکالجی و سلیمیسبحان 1399 توسعۀ فضاهای پیراشهری مسکن مهر پرند و پردیس تهران
رضاییخبوشان و نعمتیمهر 1400 صفه مسکن مهر پردیس تهران
زنگانه و دیگران 1400 مطالعات جغرافیایی نواحی ساحلی مسکن مهر رشت گیلان
براساس نتایج، آزمون P-value در سطح معناداری 5 درصد رد میشود و فرضیۀ ناهمگنی مطالعات تأیید میشود. بنابراین نتایج آزمون نشان میدهد مطالعات فراتحلیل ناهمگناند و برای برآورد اندازة اثر متوسط باید از مدل اثرات تصادفی استفاده کرد.
جدول 2. نتایج آزمون همگنی (کوکران)
Q-Value 3187.284
درجۀ آزادی Q 18
P-value 0.000
(منبع: خروجی نرمافزار CMA)
4. یافتههای تحقیق
در این بخش که مهمترین بخش از فرایند فراتحلیل است، نتایج ترکیب و برایند اندازة اثر مطالعات مطرح میشود و در نهایت اندازة اثر متوسط به دست میآید. پیش از اجرای فراتحلیل کمّی و محاسبة اندازة اثر متوسط، ویژگیهای کیفی مقالات مورد مطالعه بررسی و تحلیل میشود.
4ـ1. یافتههای کیفی
در این پژوهش، 22 مقالة مورد بررسی از نظر زمانی، قلمروی جغرافیایی و محتوایی (متغیرهای مورد بررسی) تحلیل میشود.
4ـ1ـ1. طبقهبندی زمانی و مکانی مطالعات
جستوجوی مقالات در پایگاههای اطلاعاتی، بدون توجه به محدودیت زمانی صورت گرفته است؛ اما بررسی سال انتشار مطالعات استخراجشده نشان میدهد مقالات نهایی از سال 1391 تا 1400 در نشریات منتشر شدهاند. تعداد مقالات منتشرشده به تفکیک سال انتشار در شکل 1 نشان داده شده است.
شکل 1. تعداد مقالات منتخب به تفکیک سال انتشار
با توجه به شروع پروژة مسکن مهر در سال 1386 و تداوم آن طی سالهای بعد، اولین مقالات منتشرشده در خصوص بررسی رضایتمندی سکونتی در سال 1391 انجام شده و با گذشت زمان، بهویژه پس از ده سال، مطالعات این حوزه افزایش یافته است؛ بهطوری که در سال 1398، پنج مقالۀ مرتبط با این موضوع انجام شده است. تعداد این مطالعات از سال 1399 و با شروع سایر پروژههای مسکنسازی در کشور، دوباره کاهش یافته است.
توزیع جغرافیاییِ مقالات منتخب، به تفکیک استانهای ایران در شکل 2 ارائه شده است. همانطور که مشاهده میشود، مطالعة رضایتمندی سکونت از پروژة مسکن مهر در استانهای آذربایجان شرقی، آذربایجان غربی، البرز، ایلام، بوشهر، چهارمحال و بختیاری، خراسان جنوبی و شمالی، زنجان، سمنان، قزوین، کرمانشاه، کهگیلویه و بویراحمد، مرکزی، هرمزگان و همدان انجام نشده است که همین امر نتایج مطالعه را تحت تأثیر قرار میدهد.
شکل 2. توزیع جغرافیایی مقالات منتخب به تفکیک استان
4ـ1ـ2. طبقهبندی محتوایی مطالعات
در مقالات منتخب، شاخصها و متغیرهای متنوعی برای ارزیابی رضایتمندی سکونتی به کار برده شده است. برخی محققان فقط به ویژگیهای مسکن، مانند استحکام بنا و کیفیت ساخت، پرداختهاند و بعضی دیگر ویژگیهای محیط مسکونی، مانند دسترسی به امکانات و خدمات، تعاملات اجتماعی و وضعیت زیستمحیطی، را نیز بررسی کردهاند. به منظور مقایسة مطالعات، طبقهبندی محتوایی به تفکیک دو مؤلفۀ کیفیت مسکن و کیفیت واحد همسایگی انجام میشود. ویژگیهای کیفی محله نیز خود به ویژگیهای کالبدی ـ فضایی، اقتصادی ـ اجتماعی و زیستمحیطی تقسیم میشود. طبقهبندی محتوایی مقالات در جدول 3 ارائه شده است.
جدول 3. طبقهبندی شاخصها و مؤلفههای رضایتمندی سکونتی در مطالعات منتخب
مؤلفه ابعاد و شاخصها تعداد مقالات
کیفیت مسکن
(واحد و مجتمع مسکونی) • کیفیت تأسیسات مسکن: کیفیت و دسترسی به آب آشامیدنی، برق، گاز لولهکشی، سیستم گرمایشی و سرمایشی، کیفیت سرویس بهداشتی، حمام، آشپزخانه
• ابعاد واحد مسکونی: پلان و ابعاد واحد مسکونی، تناسب افراد با مساحت، تعداد اتاق، تناسب افراد با اتاق
• کیفیت ساخت: استحکام سازه، کیفیت ساخت، کیفیت مصالح ساختمانی
• کیفیت مجتمع مسکونی: تعداد طبقات ساختمان، تعداد واحدهای مسکونی، تسهیلات و امکانات، مدیریت و نگهداری، نمای بیرونی و سیمای مجتمع، نورگیری و روشنایی، کیفیت دسترسیهای درون مجتمع 18
کیفیت واحد همسایگی ویژگیهای کالبدی ـ فضایی • زیرساختهای اساسی: کیفیت دسترسی و حملونقل، دسترسی به وسایل نقلیۀ عمومی، تأسیسات و تجهیزات، کیفیت شبکۀ معابر، کیفیت خدمات عمومی، زیرساختهای نهادی، شبکۀ فاضلاب، عرض و شیب معابر
• کیفیتهای محیطی: دید و منظر و چشماندازهای محیط، روشنایی، مبلمان شهری، وجود فضای گذران اوقات فراغت، پیادهمداری، تنوع کالبد و بناها، اختلاط کاربریها
• دسترسی به خدمات: دسترسی به مراکز خرید، مراکز بهداشتی ـ درمانی، خدمات اورژانسی، مراکز آموزشی، مسجد، زمین کودکان، فضای سبز و پارک، امکانات تفریحی ـ ورزشی، بانکها و مؤسسات مالی 22
ویژگیهای اقتصادی ـ اجتماعی•مشارکت اجتماعی: روابط همسایگی و تعاملات اجتماعی، اجتماعپذیری، جلسات هماندیشی برای حل مشکلات
• امنیت: امنیت روانی و اجتماعی، وضعیت جرم و جنایت، قابل اعتماد بودن همسایهها، مناسب بودن محله برای رشد کودکان
• حس تعلق: احساس تعلق و دلبستگی، حس ماندگاری در واحدهای مسکن مهر، حس مالکیت حقیقی مسکن محل زندگی
• وضعیت اقتصادی: مالکیت مسکن، هزینۀ خرید واحد مسکونی، فرایندهای مالی مسکندار شدن، وضعیت قانونی زمین و ساختمان 21
ویژگیهای زیستمحیطیبهداشت محیط، وضعیت آلودگی صوتی در محله، پاکیزگی خیابانها، کوچهها و پیادهروها، وضعیت جمعآوری زباله، کیفیت سیستم جمعآوری فاضلاب، استفاده از مصالح سازگار با اقلیم، رضایت از فضاهای سبز17
محققان برای بررسی میزان رضایت از کیفیت واحد و مجتمع مسکونی، از معیارهای تأسیسات مسکن، ابعاد واحد مسکونی، کیفیت ساخت و کیفیت مجتمع مسکونی استفاده کردهاند. در مجموع از 22 مقالۀ منتخب، 18 مقاله در بررسیهای خود به معیار کیفیت مسکن توجه کردهاند. برای بررسی ویژگیهای کالبدی ـ فضاییِ واحد همسایگی، معیارهای زیرساختهای اساسی، کیفیتهای محیطی و دسترسی به خدمات در 22 مقالة منتخب واکاوی شده است. ویژگیهای اقتصادی ـ اجتماعی نیز از طریق معیارهای مشارکت اجتماعی، حس تعلق ساکنان به محیط پیرامون و وضعیت اقتصادی ارزیابی شده که در 21 مقاله به این موارد پرداخته شده است. به ویژگیهای زیستمحیطی واحد همسایگی، شامل بهداشت محیط، وضعیت آلودگی و رضایت از فضاهای سبز، نیز در 17 پرداخته شده است.
2-4. یافتههای کمّی
در این قسمت که مهمترین بخش از فرایند فراتحلیل است، نتایج ترکیب مطالعات و برایند اندازۀ اثر گزارش میشود. براساس طبقهبندی محتوایی مطالعات، میانگین هریک از چهار بُعد کیفیت مسکن، ویژگیهای کالبدی ـ فضایی، ویژگیهای اقتصادی ـ اجتماعی و ویژگیهای زیستمحیطی واحد همسایگی بهصورت مستقل نیز وارد مدل شده و برایند میانگین آنها گزارش شده است. در جدول 4، میانگینِ غیروزنی میزان رضایتمندی سکونتی در مطالعات منتخب بیان شده است.
جدول 4. میانگین رضایتمندی سکونتی در مطالعات منتخب
محقق سال انتشار تعداد نمونه میانگین رضایتمندی سکونتی
کیفیت مسکنکیفیت واحد همسایگیمیانگین کلی
ویژگیهای اجتماعی ـ اقتصادیویژگیهای کالبدیویژگیهای زیستمحیطی
رضایی و کمائیزاده 1391 400 3.07 2.96 3.34 3.45 3.22
حجازی 1393 200 2.20 2.81 2.81 2.60 2.7
رفیعیان و دیگران 1393 140 2.58 2.70 1.99 - 2.31
رهنما و کمانداری 1394 278 3.8 3.21 2.86 3.50 3.19
ملکی و دیگران 1394 157 - 2.50 3.88 4.30 3.45
یزدانی، گراوند و پاشازاده 1395 323 2.7 2.97 3.00 2.10 2.84
نوری و اسدپور 1395 150 2.65 2.93 2.12 1.38 2.41
فیروزی و دیگران 1395 241 2.46 2.52 2.13 4.00 2.72
شاهیآقبلاغی و دیگران 1395 340 3.11 2.97 2.52 - 2.79
ضابطیان و دیگران 1396 237 3.47 3.35 3.17 3.057 3.25
طاهرطلوعدل و دیگران 1396 100 - - 2.77 - 2.77
یزدانی و دیگران 1396 360 3.02 3.31 3.38 3.54 3.04
Etminani-Ghasrodashti et al. 2017 300 2.39 3.14 3.91 3.61 3.05
حیدریمقدم و دیگران 1398 384 - 3.36 2.80 2.65 3.10
موسوی و دیگران 1398 398 2.41 2.80 2.11 - 2.44
برزگر و قربانی 1398 340 - 3.08 2.50 - 2.88
پوراحمد و دیگران 1398 384 3.27 3.05 3.04 3.31 3.16
یزدانی، پاشازاده و سعیدی 1398 200 2.40 2.17 2.86 2.97 2.53
کوزهگرکالجی و سلیمیسبحان 1399 380 - 2.25 2.12 2.18 2.21
احمدی و چارهجو 1399 150 2.728 2.770 2.687 2.570 2.708
زنگانه و دیگران 1400 380 3.320 3.415 2.475 2.900 3.00
رضاییخبوشان و نعمتیمهر 1400 315 2.900 2.978 3.420 2.880 3.034
در 22 پژوهش منتخب، در مجموع 6157 نمونه برای تحلیل رضایتمندی سکونتی در پروژة مسکن مهر بررسی شده است. همانطور که در جدول 4 مشاهده میشود، بیشترین تعداد نمونه برای مطالعات منفرد، 400 نفر است (نک: رضایی و کمائیزاده، 1391) که رضایتمندی سکونتی در مسکن مهر فاطمیة شهر یزد را بررسی کردهاند. بیشترین میانگین رضایت از سکونت، 3.45 (نک: ملکی و دیگران، 1394) و کمترین 2.21 (نک: کوزهگرکالجی و سلیمیسبحان، 1399) است. همچنین بیشترین میزان رضایت از مؤلفههای کیفیت مسکن، ویژگیهای کالبدی ـ فضایی، اقتصادی ـ اجتماعی و زیستمحیطی بهترتیب 3.8، 3.4، 3.9 و 4.3 است (بهترتیب نک: رهنما و کمانداری، 1394؛ زنگانه و دیگران، 1400؛ Etminani-Ghasrodashti et al., 2017؛ ملکی و دیگران، 1394).
4ـ2ـ1. بررسی تورش انتشار
تورش انتشار زمانی اتفاق میافتد که نتیجۀ تحقیق بر تصمیمگیری دربارة انتشار آن تأثیر بگذارد؛ بهطوری که مطالعاتی که اندازة اثرهای بزرگتر و معناداری را گزارش میکنند، احتمال چاپ بیشتری در مجلات دارند. اگر تورش در نتایج مطالعات منفرد زیاد باشد، نتایج فراتحلیل مورد تردید قرار میگیرد. برای بررسی این موضوع در مطالعات، نمودار قیفی و آزمون تورش انتشار انجام میشود. تقارن اندازة اثر مطالعات در سمت چپ و راست نمودار نشاندهندة نبودِ تورش انتشار است و عدم تقارن به این معناست که تحلیل دچار تورش ناشی از انتشار شده است (شیرمهنجی و دیگران، 1400، ص. 526).
از نظر تفسیری، مطالعاتی که خطای استاندارد پایین دارند و در بالای قیف جمع میشوند، دارای سوگیری انتشار نیستند. ولی هرچه مطالعات بهسمت پایین قیف کشیده میشود، خطای استاندارد آنها بالا میرود و سوگیری انتشارشان افزایش مییابد (ودادهیر و نادری، 1398، ص. 271).
شکل 3. تورش انتشار و نمودار قیفی فراتحلیل
(منبع: خروجی نرمافزار CMA)
همانطور که در شکل 3 مشاهده میشود، پراکندگی اندازة اثرها نسبتاً متقارن است. در این نمودار، محور عمودی خطای معیار، محور افقی اندازة اثر استانداردشده (در اینجا برآورد میانگین) و دایرههای کوچک نیز اندازة اثر هر مطالعه را نشان میدهد. تقارن نمودار و تجمع متغیرهای مطالعات در بالای نمودار بر عدم سوگیری انتشار دلالت دارد؛ بنابراین در فراتحلیل انجامشده، تورش انتشار وجود ندارد و نتایج فراتحلیل قابل قبول است.
4ـ2ـ2. محاسبة میانگین واقعی و نمودار انباشت
برای انجام فراتحلیل و محاسبة میانگین واقعی رضایتمندی سکونتی، دادههای تعداد نمونه، میانگین و انحراف معیارِ هر مطالعه وارد نرمافزار CMA شد و خروجی آن بهصورت شکل 4، که نمودار انباشت مطالعات نامیده میشود، ارائه شد. نمودار انباشت نتایج فراتحلیل را بهصورت گرافیکی نمایش میدهد. ستون سمت چپ نام یا کد مطالعات و مربعها اندازۀ تأثیر هریک از مطالعات است. بازههای اطمینان نیز توسط خطوط افقی نشان داده شده است. اندازۀ اثر نهایی با یک الماس نمایش داده میشود.
براساس این نمودار، بالاترین میانگین رضایتمندی سکونتی 3.46 است (نک: ملکی و دیگران، 1394) است و بیشترین وزن بهدستآمده 12.8 درصد است (نک: ضابطیان و دیگران، 1396). میزان رضایت بهدستآمده از مطالعة نوری و اسدپور (1395) کمترین وزن را دارد. مطالعاتی که حجم نمونة بیشتری دارند، از فاصلۀ اطمینان کوچکتر و برعکس مطالعات با حجم نمونة کمتر از فاصلة اطمینان بزرگتری برخوردارند.
شکل 4. برآورد میانگین و نمودار انباشت رضایتمندی سکونتی از پروژة مسکن مهر
(منبع: خروجی نرمافزار CMA)
میانگین واقعی رضایتمندی سکونتی از پروژة مسکن مهر 2.87 (با فاصلة اطمینان 2.68 تا 3.06) است که نشان میدهد سطح رضایتمندی سکونتی در پروژۀ مسکن مهر در کشور بسیار پایین و کمتر از میانگین نظری (3) است. فراتحلیل براساس مؤلفههای چهارگانة رضایتمندی سکونتی (کیفیت مسکن، اجتماعی ـ اقتصادی، کالبدی ـ فضایی و زیستمحیطی) نیز انجام شده تا مشخص شود ساکنان مسکن مهر از کدام مؤلفه بیشترین و از کدام مؤلفه کمترین رضایت را دارند.
جدول 5. برآورد میانگین رضایتمندی سکونتی براساس مؤلفههای چهارگانه
مؤلفه میانگین وزنی فاصلۀ اطمینان
کران پایینکران بالا
کیفیت مسکن 2.87 2.58 3.16
ویژگیهای کالبدی ـ فضایی 2.88 2.71 3.06
ویژگیهای اجتماعی ـ اقتصادی 2.93 2.76 3.10
ویژگیهای زیستمحیطی 3.22 2.73 3.72
(منبع: خروجی نرمافزار CMA)
همانطور که جدول 5 نشان میدهد، ساکنان مسکن مهر از کیفیت مسکن کمترین میزان رضایت (2.87) را دارند؛ بنابراین میتوان نتیجه گرفت برنامهریزان مسکن به معیارهای رضایت از واحد مسکونی و مجتمع کمتر توجه کردهاند. میزان رضایت از ویژگیهای کالبدی ـ فضایی و اجتماعی ـ اقتصادی نیز کمتر از میانگین نظری (3) است. در مقابل، بیشترین میزان رضایت مربوط به مؤلفه زیستمحیطی است (3.22) که نشان میدهد میزان رضایت مردم از ویژگیهای بهداشتی محیط، کمی بیش از میانگین نظری است.
در مجموع نتایج تحلیل نشان میدهد میزان رضایتمندی ساکنان از سکونت در مسکن مهر مطلوب نیست و سطح رضایتمندی با وضعیت مطلوب اختلاف بسیاری دارد. در حقیقت در برنامهریزی، ساخت و اجرای سیاست مسکن مهر بیش از هرچیز، جنبههای کمّی مسکن مورد نظر بوده و آنچه در حال حاضر در مساکن مهر مشاهده میشود، نوعی زندگی منفعل، بیمعنا و با کیفیت پایین است.
نتایج این پژوهش سیاستگذاران و برنامهریزان در حوزۀ مسکن را آگاه میسازد که تأمین مسکن فقط از طریق ساختمانسازی تعریف نمیشود و مؤلفههای اجتماعی، فرهنگی، زیستمحیطی و اقتصادی نیز باید در رأس برنامهریزی قرار بگیرد تا از این طریق بتوان سطح رضایت شهروندان از سکونت در این نوع مساکن را ارتقا داد.
5. راهکارهای افزایش رضایتمندی
در مقالات منتخب، راهکارهای افزایش میزان رضایتمندی ساکنان از مسکن مهر در چهار دستة کالبدی ـ فضایی، اجتماعی، اقتصادی و زیستمحیطی طبقهبندی شده است. با توجه به ماهیت مطالعات که اغلب ویژگیهای کالبدی ـ فضایی مسکن را واکاوی کردهاند، اغلب راهکارها نیز معطوف به این مورد است. نتایج نشان میدهد در مجموع 219 راهکار عملیاتی ارائه شده است که 146مورد به ویژگیهای کالبدی ـ فضایی، 40 مورد به ویژگیهای اجتماعی، 23 مورد به ویژگیهای محیطزیستی و 10 مورد نیز به ویژگیهای اقتصادی اختصاص دارد. مهمترین راهکارها به همراه فراوانی آنها در شکل 5 ارائه شده است.
شکل 5. راهکارهای افزایش رضایتمندی ساکنان در مطالعات منتخب
6. نتیجه
در اسناد فرادست کشور، مانند قانون اساسی و سیاستهای کلی نظام، بر تأمین مسکن گروههای کمدرآمد تأکید شده است. در همین راستا، دولتهای مختلف در قالب سیاستهای مسکن اجتماعی، کوچکسازی، انبوهسازی، مسکن مهر، اقدام ملی و نهضت ملی مسکن همواره بر این مسئله تمرکز کردهاند. یکی از موضوعات بسیار مهم در برنامهریزی و سیاستگذاری، شناسایی چالشها و مشکلاتِ طرحها و رفع نقایص آنهاست. بهترین روش برای ارزیابی طرحهای مسکنسازی، بررسی میزان رضایت ساکنان و واکاوی ضعفها و قوّت آنهاست. در همین راستا، مطالعات پراکندهای در سطح کشور در زمینة میزان رضایتمندی ساکنان از پروژة مسکن مهر انجام شده است. در پژوهش حاضر، به فراتحلیل مقالات منتشرشده در نشریات علمی کشور از سال 1391 تا 1400 پرداخته شده است. در مجموع 22 مقاله که از طیف پنجگزینهای لیکرت برای سنجش رضایتمندی استفاده کردهاند، وارد تحلیل شدند. تحلیل کیفی مطالعات نشان میدهد در سنجش رضایتمندی سکونتی، متغیرهای کیفیت مسکن و کیفیت واحد همسایگی مشتمل بر ویژگیهای کالبدی ـ فضایی، اقتصادی ـ اجتماعی و زیستمحیطی مورد توجه محققان بوده است.
طبق نتایج این مطالعه، پروژۀ مسکن مهر که موفقیت آن به میزان رضایت ساکنان بستگی دارد، موفق ارزیابی نمیشود. غالب بودن ماهیت اقتصادی طرح مسکن مهر سبب شده است از نقش آن در رفع یکی از نیازهای اساسی انسان غفلت شود. لذا ضرورت دارد در طرحهای آینده عوامل مؤثر بر رضایتمندی ساکنان مورد توجه ویژۀ سیاستگذاران قرار بگیرد؛ زیرا تأمین مسکن فقط از طریق ساختمانسازی تعریف نمیشود و باید از طرق مختلف سطح رضایت شهروندان از سکونت در این نوع مساکن را ارتقا داد.
در مقالات منتخب، راهکارهای عملیاتی برای افزایش میزان رضایتمندی ساکنان مسکن مهر معرفی شده است؛ اما در سطح کلان، برنامهریزی و سیاستگذاری متناسب با نیاز قشرهای کمدرآمد، توجه به ابعاد انسانی تأمین مسکن و جنبههای هویتی و فرهنگی آن، افزایش میزان مطلوبیت و آسایش خانوارها، هویتبخشی به سکونتگاهها و تقویت حس تعلق مکانی، ارتقای کیفیت ساختمانها و محیط مسکونی، افزایش سطح خدمات و امکانات، بهبود عملکرد نظام مدیریت و برنامهریزی مسکن و بسترسازی برای افزایش مشارکت شهروندان در فرایند برنامهریزی تا اجرا و مدیریت طرحهای مسکونی باید در دستورکار دولتها قرار بگیرد تا از این راه میزان موفقیت طرحها و پروژههای مسکنِ گروههای کمدرآمد افزایش یابد و رضایت مخاطبان آن تأمین گردد.
ملاحظات اخلاقی
حامی مالی: این مقاله حامی مالی ندارد.
مشارکت نویسندگان: تمام نویسندگان در آمادهسازی این مقاله مشارکت کردهاند.
تعارض منافع: بنا به اظهار نویسندگان، در این مقاله هیچگونه تعارض منافعی وجود ندارد.
تعهد کپیرایت: طبق تعهد نویسندگان، حق کپیرایت (CC) رعایت شده است.
