1. مقدمه[1]

امروزه اطلاعات و دانش در همۀ کشورها به ثروت اصلی سازمان‌ها تبدیل شده است و کشورهای صنعتی برای کسب مزیت رقابتی به دنبال استفادۀ هرچه بیشتر از این ثروت در تصمیم‌های‌ کلان سیاسی و اقتصادی در محیط پویای جهان امروزند (احتشام‌راثی و زمانی، 1398). فناوری اطلاعات و ارتباطات یکی از ابزارهای ضروری برای گسترش فعالیت‌های سیاسی، اقتصادی و تسریع رشد اقتصادی است (خضری، نظیری و قارلقی، 1399).

اهمیت نقش سیاست‌‌های علم و فناوری در تحقق چشم‌انداز سند بیست‌سالۀ کشور و چشم‌‌انداز 1404 بر صاحب‌نظران سیاسی و اجتماعی پوشیده نیست. بی‌تردید ارتقای تولیدات دانش و فناوری مسیر پیشرفت عالمانۀ کشور را به‌سمت اهداف متعالی نظام سیاسی هموار می‌سازد (قربانی و فقیهی، 1400). سیاست‌‌های علم و فناوری نظام جمهوری اسلامی ایران به‌طور خلاصه درصدد محقق کردن این اهداف است: تولید علم، توسعۀ نوآوری و نظریه‌پردازی، ارتقای جایگاه جهانی کشور در علم، و دستیابی به علوم و فناوری‌های پیشرفته با سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی ویژه، مدیریت دانش و پژوهش و انسجام‌بخشی در سیاست‌‌گذاری با توجه به تحولات علمی و فنی در منطقه و جهان. راهکارهای رسیدن به این اهداف در چارچوب سیاست‌های حمایتی دولت در قالب شناسایی نخبگان، پرورش استعدادهای درخشان و حفظ و جذب سرمایۀ انسانی و افزایش بودجۀ تحقیق به حداقل 4 درصد تولید ناخالص داخلی تا پایان سال ۱۴۰۴ با تأکید بر افزایش سهم علم و فناوری در اقتصاد و سیاست، ازدیاد درآمد ملی و توان مالی، و ارتقای کارآمدی نظام تعیین شده است (کلانتری، منتظر و قاضی‌نوری، 1400). برخی از سیاست‌‌های کلی ابلاغی از سوی مقام معظم رهبری عبارت‌اند از: 1. کسب جایگاه برتر منطقه در توسعۀ دولت الکترونیک در بستر شبکۀ ملی اطلاعات و ارتباطات؛ 2. توسعۀ محتوا در فضای مجازی براساس نقشۀ مهندسی فرهنگی کشور تا حداقل پنج‌برابرِ وضعیت کنونی و بومی‌سازی شبکه‌های اجتماعی مبتنی بر فناوری‌های نوین؛ 3. ایجاد، تکمیل و توسعۀ شبکۀ ملی اطلاعات و تأمین امنیت آن، تسلط بر دروازه‌‌های ورودی و خروجی فضای مجازی و پالایش هوشمند آن، و سامان‌دهی، احراز هویت و تحول در شاخص ترافیکی شبکه، به‌طوری که ۵۸ درصد آن داخلی باشد؛ 4. بهره‌‌گیری از موقعیت ممتاز کشور با هدف تبدیل ایران به مرکز تبادلات پستی و ترافیکی ارتباطات و اطلاعات منطقه و گسترش حضور در بازارهای بین‌المللی؛ 5. افزایش سهم سرمایه‌‌گذاری زیرساختی در حوزۀ فناوری اطلاعات و ارتباطات تا رسیدن به سطح برتر کشورهای منطقه (سیاست‌‌های کلی ابلاغی مقام معظم رهبری، 1394).  

بنابراین تحولات برآمـده از پیشـرفت بی‌سـابقۀ فناوری‌هـای نویـن ارتباطـی، بـا تأثیـر بـر مناسـبات بین‌المللـی و تغییـر در معادلات جهانـی، زمینـۀ ظهور و گسـترش روابط بین‌الملل نویـن را فراهـم کرده اسـت. فراینـد جهانی‌شـدن و گسـترش روزافـزون کارکـرد فناوری‌هـای نویـن اطلاعاتی و ارتباطـی، نحـوۀ فعالیـت دولت‌هـا و بازیگـران غیردولتـی را در فضـای بین‌الملـل متحـول کرده اسـت.  

2. پیشینۀ تحقیق

  مطالعات کاسـتلز (1396)، نـای (1396)، تافلر (1391) و اسـمیت (1393) نشـان می‌دهد پیشـرفت و توسـعۀ فناوری‌هـای نویـن ارتباطـی و مطالعاتـی، از جمله اینترنت و شبکه‌های تلویزیونی جهانی، در سـه دهۀ اخیـر با تأثیر بر معادلات قدرت در فضای جهانی و با ورود بازیگران غیردولتی، هماننـد «موجـی قـوی بخـش عظیمـی از جهـان را فراگرفتـه» و تحولات بی‌شـماری را رقـم زده و نقـش محـوری دیپلمات‌هـا را در حـوزۀ خارجـی تغییـر داده است (به نقل از شیخ‌شعاعی، 1400، ص. 7). کشـورهای دارنـدۀ فناوری‌هـای نوین از یک سو بـا سوء‌اسـتفاده از ایـن فناوری‌ها بـه خشـونت‌های سـازمان‌یافته و حملـه بـه زیرسـاخت‌های حیاتـی کشـورهای دیگـر دامـن می‌زننـد و از سوی دیگـر بـا بهره‌گیری از قـدرت نـرم دیپلماسـی نویـن، بـرای تحقـق اهـداف منفعت‌طلبانـۀ سیاسـی و اقتصادی خـود تلاش می‌کنند. در چنین شـرایطی، شـناخت کامـل قابلیت‌هـای فناوری‌های نوین ارتباطـی، به‌عنـوان بُعـدی از قـدرت، و نقـش مؤثـر آن در تحولات محیط بین‌الملـل برای اتخـاذ مواضـع دیپلماتیـک اهمیـت فراوانـی دارد. بدیهی است کشورهایی که چنین ماشین‌ها و سیستم‌هایی را در اختیار داشته باشند، می‌توانند توازن قوا را در نظام بین‌الملل به نفع خود تغییر دهند و اتحادهای جدیدی را برای تسلط یافتن بر سایر ملل و کشورها و مرعوب کردن آن‌ها ایجاد کنند (Simbar & Fasihi Moghadam Lakani, 2021, p. 2).

برتری در حوزۀ هوش مصنوعی مزیت رقابتی ویژه‌ای را به هر کشور می‌بخشد که از طریق آن می‌تواند کشورهای کمترتوسعه‌یافته در این زمینه را به حاشیه براند و آن‌ها را از امکان کسب درآمد و مزایای مختلف سیاسی، اقتصادی و نظامی محروم کند (Johnson & Treadway, 2019, p. 77). طی سال‌های اخیر، هوش مصنوعی در حوزه‌های مختلف کسب‌وکار، از خودروهای خودران تا تشخیص پزشکی و روش‌های پیشرفتۀ تولید، پیشرفت‌های مهمی را رقم زده است. وفور داده‌های اطلاعاتی، روند دیجیتال‌سازی اقتصاد و پیشرفت در پردازش‌های محاسباتی به رشد بیش از پیش این فناوری کمک کرده و عملاً در بسیاری از صنایع، آن را به یکی از نوآوری‌های برهم‌زنندۀ نظم موجود بدل کرده است (Gurry, 2019, p. 143). پیشرفت‌های گستردۀ فناوری هوش مصنوعی در حوزۀ نظامی و تسلیحاتی، مانند استفادۀ موفقیت‌‌آمیز از پهبادها در عملیات‌های نظامی و حتی امکان ظهور و به‌کارگیری سلاح‌های خودکار و فوق‌پیشرفته و ربات‌های جنگی، در حوزۀ اجتماعی، مانند شبکه‌های مجازی، و نیز در حوزه‌های مالی، همچون ارزهای دیجیتال، تحولات عظیمی را در روابط سیاسی و اقتصادی کشورها و به‌تبع آن روابط بین‌الملل پدید آورده است (خوئی، ادیانی و فیاضی، 1397، ص. 37). لذا هرگونه بی‌توجهی به نقش‌آفرینی این فناوری نوظهور در عرصه‌هایی همچون روابط و امنیت بین‌الملل، کشورها را در حوزۀ صلح و امنیت دچار خسران می‌کند؛ زیرا کاربرد آن دانش در برخی حوزه‌ها، همچون تولید سلاح‌‌های خودکار و ربات‌‌های هوشمند و استفاده از آن‌ها در برخی کشورها، موجب کشته شدن تعداد زیادی از افراد بی‌گناه و غیرنظامی شده است (ادیانی، هوشیار و کرمی، 1397، ص. 39). از آنجا که نظام جمهوری اسلامی در داخل و خارج با تهدیدهای کلان سیاسی و اقتصادی روبه‌روست، بی‌توجهی یا کم‌توجهی سیاست‌مداران کشور به این فناوری زمینه را برای تعرض دارندگان و استفاده‌کنندگان این فناوری فراهم می‌کند.

 ازاین‌رو در تحقیق حاضر، به بررسی آثار سیاست‌‌های توسعۀ فناوری‌‌های نوین در گسترش راهبردهای سیاسی کلان با رویکرد سیاست‌‌های کلی نظام پرداخته می‌شود تا با تبیین راهبردها و چشم‌‌اندازهای کلان سیاسی، نحوۀ به‌کارگیری این فناوری‌‌ها در توسعۀ روابط دیپلماتیک و قدرت برتر منطقه بازنمایی شود.

3. چارچوب نظری

رویکرد سیاست‌‌های کلی نظام به توسعۀ فناوری‌‌های نوین براساس ابلاغ سیاست‌های کلی برنامۀ ششم توسعه، یکی از مهم‌ترین رویکردهایی است که موضوع استفاده از این فناوری‌‌ها را در توسعه و پیشرفت کشور مؤثر دانسته و بر استفاده و بهره‌‌وری از این راهبرد تأکید کرده است (سیاست‌های کلی برنامۀ ششم توسعه، 1394). با تبیین راهبردها و چشم‌‌اندازهای کلان سیاسی، می‌توان نحوۀ به‌کارگیری این فناوری‌‌ها را در توسعۀ روابط دیپلماتیک و قدرت برتر منطقه به مسئولان و مدیران گوشزد کرد. در دوره‌ای که سیاست خارجی به‌سمت الگوریتم‌هایی حرکت می‌کند که هدفشان تجزیه‌وتحلیل داده‌ها، پیش‌بینی وقایع و مشورت دادن به دولت‌هاست، از فناوری‌‌های نوین و هوش مصنوعی می‌توان در زمینه‌های مختلف در سیاست خارجی استفاده کرد و شاهد نتایج شگرفی در برتری قدرت منطقه‌ای و جهانی جمهوری اسلامی ایران بود (شیخ‌شعاعی، 1400، ص. 7). بنابراین براساس سیاست‌‌های کلی نظام، اجماع در پذیرش دانش و فناوری‌‌های نوین، به‌عنوان عوامل محرک توسعه، توجه دولت‌‌ها و نظام‌‌های اقتصادی، اجتماعی و سیاسی را بیش از پیش به سیاست‌‌های ارتقا و توسعۀ دانش و فناوری‌‌های نوین سوق داده است (قربانی و فقیهی، 1400). فناوری‌‌های تکامل‌یافته شیوۀ زندگی، تعامل انسان‌ها و حتی تعامل کشورها با یکدیگر را متحول کرده و جامعه را از بالاترین مراتب در ساختار حکومت تا رفتارهای روزمره تحت تأثیر قرار داده است. این فناوری‌‌ها در توسعه و مدیریت فناوری در آینده و در زمینه‌های گوناگون توانمندی‌های بسیاری دارند. با دستیابی به انواع ماشین‌، روند تحولات زندگی انسان‌‌ها، با حفظ جهت‌‌گیری‌‌های اخلاقی، شتابنده‌تر خواهد بود.

در حال حاضر، فناوری‌‌های نوین با کمک هوش مصنوعی در محاسبات اطلاعات، آمار و اخبار استفاده می‌‌شود. به گفتۀ مطهرنیا (1396)، جمع‌آوری اطلاعات با عنوان «چهار ـ پ»، که عبارت‌اند از پیمایش، پایش، پویش و پردازش، به‌آسانی و با سرعت و حجم زیاد انجام می‌‌شود؛ به این ترتیب که اطلاعات بر پهنای اینترنت و کامپیوتر وارد عمل می‌شود، موثق بودن آن در چارچوب برنامه‌‌های هوش مصنوعی صورت می‌گیرد، سپس ردیابی و کدگذاری و سرانجام پردازش می‌شود (ص. 3). ازهمین‌رو جعبه‌ابزاری که از هوش مصنوعی در سیاست و به‌طور خاص در سیاست خارجی استفاده می‌شود، سیاست‌‌گذاری، دیپلماسی عمومی، مشارکت دوجانبه و چندجانبه، اقدامات از طریق سازمان‌‌های بین‌المللی و معاهدات، همایش‌‌ها و مشارکت‌‌ها، هزینه‌‌ها و گردآوری و تحلیل اطلاعات است (زواری، 1401، ص. 21).

کاربرد فناوری‌‌های نوین و هوش مصنوعی در سیاست‌‌گذاری و مدیریت دولت در پیش‌فرض‌ها و شاخص‌هایی که با استفاده از آن‌ها وضعیت و کیفیت حکومت‌ها ارزیابی می‌شود، تأثیر می‌گذارد. مثلاً انواع مدل‌های بهینه‌سازیِ توزیع یارانه‌ها، فهم شهروندان از عدالت، کارکردهای نهادهای نظام اقتصادی و حتی شاخص‌های مبارزه با فساد به‌صورت جدی تحت تأثیر استفاده از الگوریتم‌های جدید قرار می‌گیرد. هوش مصنوعی بر بسیاری از معادلات و مفروضاتی که در حال حاضر دنیای سیاست‌گذاری و ادارۀ امور عمومی، از جمله دموکراسی، بوروکراسی، تخصص و بسیاری دیگر از کلیدواژه‌های شکل‌دهندۀ نظام‌های اداری را شامل می‌شود‌، اثر گذاشته است. فناوری‌های اطلاعاتی، از جمله هوش مصنوعی، به‌ویژه در بخش خصوصی که چابک‌تر از بخش دولتی یا عمومی است، با سرعت بیشتری به کار گرفته شده و پیش‌گام بوده است. البته این فناوری نیز، مانند بسیاری از فناوری‌های سطح بالا، اولین بار در بخش‌های نظامی ایده‌پردازی و بهره‌برداری شده و سپس جهت استفادۀ عمومی تجاری‌سازی و به کار گرفته شده است. امروزه هوش مصنوعی با در اختیار قرار دادن امکاناتی مانند داده‌های کلان، فناوری‌های نوین تحلیل داده و از همه مهم‌تر داده‌های تفسیرپذیر که از طریق حسگرهای مختلف دریافت می‌شود، اثرگذاری‌اش را به‌صورت جهشی افزایش داده است (صادقی، 1399، ص. 2). وجود متغیرهای آزاد و ناشناخته، تصمیم‌گیری را پیچیده می‌کند. به کمک هوش مصنوعی، می‌توان متغیرهای بیشتری را برای تصمیم‌گیری بهتر و آسان‌تر دخالت داد. همچنین می‌توان با شبکۀ عصبی متغیرهای ناشناخته، روابط ناشناخته بین متغیرها و همچنین متغیرهایی با تأثیر ناشناخته، بر متغیر نتیجه را در نظر گرفت. بدین ترتیب با استفاده از این سیستم‌ها، می‌توان دقت بیشتر در تصمیم‌گیری‌های پیچیده را انتظار داشت (صدوقی و شیخ‌طاهری، 1390، ص. 441).

این تحولات، رویکردها و بازخوردهای مثبت و منفی در حوزۀ سیاست‌گذاری، دو نوع سیاست در خصوص پیشرفت فناوری هوش مصنوعی را تداعی می‌کند: یکی سیاست‌‌هایی که بر الگوی انتشار و توسعۀ هوش مصنوعی تمرکز دارند و دیگری سیاست‌‌هایی که بر پیامدهای انتشار و توسعۀ آن متمرکزند. مرتبط‌‌ترین سیاست‌‌های مربوط به انتشار و توسعۀ هوش مصنوعی که سیاست‌گذار باید در خصوص آن اقداماتی انجام دهد، حفظ حریم خصوصی، تجارت و مسئولیت است. طراحی سیاست برای توازن مطلوب بین تشویق و انتشار هوش مصنوعی بدون ایجاد خطر، بر ارزش‌های اجتماعی تمرکز دارد. انتشار هوش مصنوعی پیامدهایی برای اشتغال و فرصت‌‌های شغلی، نابرابری و رقابت دارد. با توجه به این عواقب، نقش سیاست‌‌های آموزشی، شبکۀ امنیت اجتماعی و اجرای قانون ضدِتراست بسیار مهم است (جهانگرد، 1398، ص. 6). «در موضوعات امنیتی و استراتژیک، در مطالعۀ اتحادیه‌‌های دفاعی، مطالعات چگونگی توزیع هزینه‌‌های دفاعی میان اعضای اتحادیه‌‌ای که در مقابل تهدید مشترک خارجی متحد می‌شوند، نیز متمرکز شده است» (همان، ص. 22). با توجه به نقش و اهمیت این فناوری‌‌ها در توسعه و پیشرفت کشورها، در این بخش به بررسی مفروضه‌‌های اثرگذار این فناوری‌‌ها با رویکرد سیاست‌‌‌‌های کلی نظام پرداخته می‌شود.  

3ـ1. کاربرد فناوری‌های نوین و هوش مصنوعی در توسعۀ سیاست خارجی

سیاست خارجی به‌تدریج به‌سمت الگوریتم‌های مدرن حرکت می‌کند و هدف اصلی آن تجزیه‌وتحلیل معلومات، پیش‌بینی وقایع و مشورت دادن به حکومت‌هاست. در این خصوص، استراتژی‌هایی در ابعاد اقتصادی، فرهنگی و نظامی اتخاذ شده است.  

3ـ2. پیش‌بینی ناآرامی‌های اجتماعی پیش‌رو

 امروزه کشورهای توسعه‌یافته قابلیت‌‌های پیش‌‌بینی‌کنندۀ رویدادها را بسط داده‌اند. توانمندی این کشورها در پیش‌بینی به حدی است که به گفتۀ سازمان‌‌های اطلاعاتی، در برخی موارد آن‌ها می‌‌توانند «ناآرامی‌ها و بی‌ثباتی اجتماعی» را سه تا پنج روز قبل از وقوع پیش‌‌بینی کنند. برای مثال در اوایل سال 2019 م، با کمک هوش مصنوعی بروز ناآرامی در چندین شهر هند پیش‌بینی شد و بعد از مدتی چنایی و چند شهر دیگر هند در معرض کمبود آب آشامیدنی قرار گرفت. با گذشت ماه‌ها این بحران تشدید شد و میلیون‌‌ها تن بدون آب آشامیدنی ماندند. تا اینکه در ژوئن 2019 اعتراضات آغاز شد و صدها نفر در جریان یکی از این اعتراض‌ها دستگیر شدند. احزاب سیاسی مشخصی نیز اندک‌اندک به این جریان پیوستند و از مردم خواستند به این اعتراض‌ها بپیوندند (پراکاش، 1398، ص. 1).  

3ـ3. حقوق بشر در عصر فناوری اطلاعات

 در عصر فناوری اطلاعات، حقوق بشر جایگاهی ویژه‌ دارد. فناوری‌های نوین اطلاعات و ارتباطات و هوش مصنوعی می‌‌توانند طیف وسیعی از حقوق بشر را تحت تأثیر قرار دهند. اگر یک سیستم با سوگیری‌های انسانی (خودآگاه یا ناخودآگاه) تغذیه شود، نتیجه ناگزیر مغرضانه خواهد بود. آن‌ها به‌جای اینکه تصمیم‌های ما را عینی‌تر کنند، می‌توانند تبعیض و تعصبات را با هدف عینیت بخشیدن به آن‌ها تقویت کنند. شواهد فزاینده‌ای وجود دارد که زنان، اقلیت‌های قومی، معلولان و افراد دگرباش جنسی به‌ویژه از الگوریتم‌های مغرضانۀ تبعیض رنج می‌‌برند. برای مثال، طبق یافته‌های مطالعات، گوگل آگهی‌‌های مشاغل پردرآمد را برای کارجویان مرد بیشتر از زنان نشان می‌‌دهد. در مطالعۀ آژانس حقوق اساسی اتحادیۀ اروپا، نشان داده شده که چگونه فناوری‌های نوین و هوش مصنوعی تبعیض را تشدید می‌کنند. اگر تصمیم‌‌گیریِ مبتنی بر داده بازتاب‌دهندۀ تعصبات اجتماعی باشد، تعصبات آن جامعه را بازتولید می‌‌کند و تصمیم‌هایی که بدون تردید و تشکیک در نتایج الگوریتم معیوب گرفته می‌شود، پیامدهای جدی برای انسان‌‌ها در پی خواهد داشت (Mijatović, 2018. pp. 3-4).

3ـ4. جایگاه فناوری‌‌های نوین و هوش مصنوعی در رسانه‌‌های اجتماعی

 از تکنیک یادگیری ماشینی[2] در برنامه‌‌های کاربردی متعددی، از جمله توییتر و فیس‌بوک، استفاده شده است تا موقعیت کاربر را پیش‌بینی کنند. برخی برنامه‌‌ها در سیستم اینگزایت[3] بررسی می‌شوند که قابلیت‌‌های تحلیلی متعددی برای تعیین افراد مهم در سیستم رسانه‌های اجتماعی دارد و همچنین پیش‌بینی‌هایی در مورد محل شیوع بیماری انجام می‌دهد (Thuraisingham, 2020, p. 2).

3ـ5. انتخابات

 کاربست فناوری‌‌های نوین در فرایند انتخابات نیز نتایج بی‌شماری دارد؛ از جمله ایجاد انگیزه و تسهیل مشارکت شهروندان در انتخابات، صرفه‌‌جویی در هزینه‌‌های انتخاباتی، شفافیت در انتخابات و سلامت انتخابات (اسدی‌اوجاق و طاهری، 1401، صص. 17ـ45). امروزه کلان‌داده، هوش مصنوعی و یادگیری ماشینی تغییر پارادایمی در مبارزات انتخاباتی به شمار می‌رود. احزاب سیاسی کشورهای دموکراتیک ضمن درکِ ظرفیت کلان‌داده در مبارزات انتخاباتی، از این فناوری برتر در کارزارهای انتخاباتی خود به‌خوبی بهره می‌برند. غالب‌‌ترین ابزار جمع‌آوری کلان‌داده، رسانه‌های اجتماعی و اپلیکیشن‌های تلفن‌همراه است. برای نمونه در انتخابات ریاست‌جمهوری آمریکا در سال 2008 م، باراک اوباما برنامه‌های تبلیغاتی انتخاباتی را برای آیفون منتشر کرد که به هدایت کاربران به رویداد مبارزات انتخاباتی محلی و دفاتر کمپین/ حزب سیاسی یاری می‌رساند. در انتخابات بعدی، کمبریج آنالیتیکا[4] (شرکت مشاورۀ سیاسی بریتانیایی) بدون رضایت کاربران فیس‌بوک، داده‌های فیس‌بوکِ ده‌ها میلیون آمریکایی را به دست آورد و از آن‌ها برای ساخت «ابزار جنگ روانی» استفاده کرد تا رأی‌دهندگان آمریکایی را با پیام‌های دقیق برای کمک به انتخاب دونالد ترامپ برای ریاست‌جمهوری سوق دهد. در طول انتخابات ریاست‌جمهوری سال 2016 م در ایالات متحده، اپلیکیشن‌‌های کمپین پیچیده‌تر شد. اپلیکیشن هیلاری 2016[5] به‌شدت گیم‌فای[6] شد. کاربران برنامه می‌توانستند یکدیگر را تکمیل کنند تا پاداش بگیرند. شرکت فان ویر  اپلیکیشنی کاربردی‌ را برای انتخابات 2020 م ترامپ تولید کرد. این اپلیکیشن کاربردی امکاناتی مانند تسهیلات اهدای پول، گفت‌وگوهای رسانه‌های اجتماعی، نظرسنجی‌ها و بسیاری موارد دیگر را فراهم می‌کرد (Safiullah, 2022, pp. 2-6). کمپین جو بایدن نیز اپلیکیشن تیم جو را راه‌اندازی کرد. هدف اصلی آن اشتراک‌گذاری تجربیات و حمایت رأی‌دهندگان از نامزد از طریق اپلیکیشن نام‌برده بوده است. این نوع سازمان‌دهی رابطه‌ای از نفوذ داوطلبان و تماس‌های شخصی استفاده می‌کند و به کمپین امکان دسترسی به افراد بالقوه همفکر را می‌دهد. طبق وبگاه اپلیکیشن تیم جو:

برنامۀ تیم جو یک ابزار سازمان‌دهی است که به کاربران اجازه می‌دهد برای حمایت از جو بایدن به دوستان خود پیامک ارسال کنند و به‌روزرسانی‌های کمپین را دریافت نمایند. این برنامه به کاربران اطلاع می‌دهد که با کدام‌یک از دوستان کاربر و اعضای خانواده صحبت کنند. سپس کاربران می‌توانند مستقیماً به آن‌ها پیامک ارسال کنند تا به‌روزرسانی‌های کمپین از طرف اپلیکشین تیم جو با آن‌ها  اشتراک گذاشته شود و حتی می‌توانند سؤال‌ ‌بپرسند و نظرشان را دربارۀ انتخابات 2020 از طریق کمپین بیان کنند (Safiullah, 2022, p. 7).

3ـ6. فناوری‌‌های نوین و حوزۀ نظامی

در استفاده از فناوری‌های نوین و هوش مصنوعی در حوزۀ نظامی از اوایل دهۀ دوم میلادی قرن اخیر در صحنۀ بین‌الملل رقابت‌هایی شکل گرفته و همین باعث پیشرفت و توسعۀ نسل جدید تسلیحات و تجهیزات نظامی، از جمله بمب‌‌های هوشمند با هدایت لیزر، پهپادها و هواپیماهای رادارگریز، شده است. برخی دولت‌ها و گروه‌ها از هوش مصنوعی برای بی‌ثبات کردن دنیا و اجرای حملات سایبری متعدد به نفع  خود استفاده می‌کنند (Calderaro & Blumfelde, 2022, p. 12). کارشناسان بر این باورند هوش مصنوعی با برخورداری از الگوریتم‌هایی خاص و سخت‌افزارهایی مناسب قادر است با تجزیه‌وتحلیل شرایط موجود، قدرت تصمیم‌گیری را برای واحدهای کنترل‌شونده فراهم سازد. تسلیحاتِ مبتنی بر هوش مصنوعی می‌توانند با عبور از محدودیت‌های انسانی و قدرت آتش تأثیرات بسیار مهمی بر نیروهای نظامی ارتش کشورها بگذارند (خبرگزاری ایرنا، 1400، ص. 2). هزینه‌های ایالات متحده، به‌دلیل استفاده از سیستم‌های هواپیماهای بدون سرنشین، به‌ویژه در عراق و افغانستان، ده‌برابر شد و از 283میلیون دلار در سال 2000 م به 2.9میلیارد دلار در سال 2016 م رسید. بین سال‌های 2002 و 2013 م، موجودی ایالات متحده از سیستم‌های هواپیماهای بدون سرنشین، حتی در شرایط رکود چندساله، در کلِ هزینه‌های دفاعی آن، به‌طور حیرت‌آوری 65برابر شد. جاه‌طلبی‌های ایالات متحده در زمینۀ «سلاح‌های هوشمند» فراتر از این است؛ به‌طوری که در سال 2017 م، بودجۀ درخواستی پنتاگون برای تأمین هزینه‌های بازی‌های جنگی و نمایش فناوری‌های جدید، از جمله تجهیزات الکترونیک پوشیدنی،[7] اسکلت‌های بیرونی،[8] سلاح‌های خودمختار، هواپیماهای بدون سرنشین، کشتی‌های بدون سرنشین[9] و یادگیری عمیق[10] ماشین‌آلات، 12 تا 15 میلیارد دلار بود. این تجهیزات می‌توانند تداوم برتری نظامی بر قدرت‌های بزرگی مانند چین و روسیه را تضمین کنند. رابرت ورک، معاون وزیر دفاع وقت آمریکا، در سخنرانی‌اش در سال 2015 م، بر «تیم مبارزه با همکاری انسان و ماشین» تأکید و پنج استراتژی را برای آیندۀ نظامی ترسیم کرد:   

1. سیستم‌های یادگیرندۀ خودمختارکه پردازش سریع‌تر حجم وسیعی از اطلاعات و تصمیم‌گیری خودکار در پاسخ‌دهی مناسب بدون دخالت عامل انسانی را بر عهده دارند؛ 2. همکاری ماشین‌آلات انسانی؛ 3. تجهیزات کمکی نیروی انسانی مانند استفاده از تجهیزات پیشرفته از سوی نظامیان در صحنه‌های عملیاتی (مانند لباس‌های دارای جریان برق، برنامه‌های جنگی قابل بارگذاری، نمایشگرهای سر به بالا، اسکلت‌های بیرونی و سایر سیستم‌ها) می‌توانند انسان‌های حاضر در خط مقدم را قادر به عملکرد بهتر در جنگ کنند؛ 4. تیم‌های نظامی انسان‌پایه و ماشین‌پایه: سیستم‌های تحت کنترل نیروهای نظامی و سیستم‌های تحت کنترل ماشین‌های دارای هوش مصنوعی اقدام به پردازش اطلاعات و تصمیم‌گیری مشترک در صحنۀ عملیاتی می‌کنند. نمونۀ این سیستم‌ها پهپاد ارتش آپاچی^[11] و ‌گری ایگل^[12] است که برای کار با یکدیگر طراحی شده‌اند؛ 5. سلاح‌های نیمه‌خودمختار مجهز به شبکه که از طریق سیستم‌های یادگیری به یکدیگر متصل می‌شوند و نوعی «جنگ الگوریتمی» و رویکرد یادگیری ماشینی را هدف قرار می‌دهند (Eliason, 2017, p. 6).

      بنابراین جنگ‌‌های آینده به‌شدت متکی بر فناوری اطلاعات‌اند و  به‌صورت پایه ماهیت اطلاعاتی دارند. جنگ اطلاعاتی با قواعد و شکل‌‌های ویژه‌اش، خارج از حوزۀ جنگ اختیاری، ورود به این میدان کارزار را گریزناپذیر می‌کند (حسینی‌‌تاش، 1387، ص. 90). پیش‌بینی جنگ آینده و درگیر شدن در جنگی که از قبل آمادگی لازم برای آن وجود ندارد، از دغدغه‌‌های سیاست‌مردان و مسئولان نظامی و تصمیم‌گیران سیاسی است و ضرورت «آینده‌نگری» و سناریوسازی برای این پدیده را گوشزد می‌کند. جنگ آینده یادآور دغدغه‌ای است که بقای سرزمین، مردم، حاکمیت و حکومت و پرستیژ بین‌المللی دولت در گرو آن است و کشورها براساس تصورشان از ماهیت، اهداف و خصوصیات جنگ احتمالی آینده، به آماده‌سازی نیروها و ابزارهای لازم برای بازدارندگی یا درگیر شدن در چنان وضعیتی می‌پردازند (مدیریت پژوهش دانشکدۀ دفاع ملی، 1387، ص. 228). مقامات نظامی آمریکایی ضمن بهره‌برداری از هوش مصنوعی در تولید و توسعۀ تسلیحات، در تدارک تجهیزات رباتیک‌ و درصدد برتری‌جویی در زمینۀ تسلیحات متعارف‌اند؛ به‌طوری که در سال 2016 م، تعداد و سهم حق ثبت اختراع رباتیک اعطاشده توسط ادارۀ ثبت اختراعات و علایم تجاری ایالات متحده، ^[13]در مقایسه با سال2010 م، به‌طرز چشمگیری افزایش یافته است؛ به‌‌گونه‌ای که شهر نیویورک و سیلیکون ولی مرکز تولید ربات‌های پیشرفته در پزشکی، نظامی، اقتصادی و فرهنگی و... به شمار می‌آیند (Furman & Seamans, 2018, p. 9).  

شکل 1. مدل مفهومی تحقیق

4. روش تحقیق

این پژوهش، براساس هدف، جزو پژوهش‌های کاربردی است. ابزار گردآوری داده‌‌های تحقیق منابع و اسناد کتابخا‌نه‌ایِ مرتبط با موضوع پژوهش و پرسش‌نامۀ بسته در مقیاس لیکرت است. روش تحقیق نیز توصیفی ـ تحلیلی است. جامعۀ آماری تحقیق عبارت است از استادان و متخصصانی که در زمینۀ فناوری‌‌های نوین و هوش مصنوعی دارای دکترای تخصصی بودند. در این تحقیق، نمونه‏گیری به روش‌ هدفمند انجام شد؛ یعنی نمونه‌ها حاوی اطلاعات غنی است. درواقع مرحلۀ اشباع نظری زمانی حاصل می‏شود که دیگر به یافته‏های مصاحبه چیزی اضافه نمی‌گردد. تعداد دوازده نفر از استادان دانشگاه و صاحب‏نظران این حوزه در مصاحبه‌های عمیق و اکتشافی شرکت داده شدند. به ‌منظور جمع‌آوری داده‌ها در بخش کیفی، تمام اسناد و مدارک موجود داخلی و خارجی مرتبط با موضوع پژوهش مورد مطالعه قرار گرفت و از مصاحبۀ نیمه‌ساختاریافته استفاده شد. ابتدا با استادان دانشگاه و متخصصان باتجربه که دارای اطلاعات تخصصی در زمینۀ فناوری اطلاعات و هوش مصنوعی بودند، مصاحبه انجام شد؛ به این ترتیب که پژوهشگر پس از تنظیم قرار ملاقات، در دفتر کار ایشان حضور یافت و راهنمای مصاحبه و پرسش‌نامه را در اختیار آن‌ها قرار دارد. در فرایند مصاحبه، با کسب اجازه از مصاحبه‌شوندگان، اطلاعات در دستگاه ضبط ذخیره گردید. بعد از اتمام مصاحبه، از آن‌ها خواسته شد فرد دیگری را که بتواند در زمینۀ اهداف پژوهش محقق را یاری نماید، معرفی کنند. به این ترتیب با گرفتن وقت قبلی از افراد معرفی‌شده و ملاقات با آن‌ها، روند جمع‌آوری داده‌ها درخصوص کشف و شناسایی جایگاه هوش مصنوعی و تأثیر آن بر توسعه ادامه یافت. در طی فرایند مصاحبه، از مصاحبه‌شوندگان خواسته می‌شد برحسب ضرورت، نظرشان را دربارۀ سؤال‌های تدوین‌شده با توضیحات بیشتر و کامل‌تری بیان کنند. هر مصاحبه بین یک تا دو ساعت ‌طول می‌کشید و در برخی موارد حتی پاسخ‌‌دهی به سؤالات به جلسات بعد هم موکول می‌شد. علاوه بر اجرای مصاحبه در بخش کیفی، همان‌طور که ذکر شد، از منابع و اسناد کتابخانه‌ایِ مرتبط با موضوع پژوهش نیز بهره گرفته شد؛ به‌طوری که ابتدا منابع و مدارک موجود مطالعه و سپس سؤالات مصاحبه تدوین شد و در نهایت مصاحبه صورت گرفت. استراتژی تحلیل در این پژوهش تحلیل مضمون بود که با استفاده از مصاحبه‌های صورت‌گرفته مضامین فراگیر، سازمان‌دهنده و پایه استخراج شد. 

جدول 1. مشخصات جمعیت‌شناختی افراد مصاحبه‌شونده (نمونۀ آماری)

5. یافته‌‌های تحقیق

در جدول زیر، اطلاعات مربوط به شاخص‌‌های مرکزی و پراکندگی، مانند میانگین و انحراف معیار، برای متغیرهای پژوهش آمده است.

جدول 2. مقادیرتوصیفی متغیرهای پژوهش

هر قدر مقادیر میانگین متغیرهای با بارِ معنایی مثبت بالاتر باشد، نشان می‌دهد ارزیابی متغیر در وضعیت مطلوب و رضایت‌بخش‌تری است و در مقابل، هرچه مقادیر میانگین متغیرهای با بارِ معنایی منفی بالاتر باشد، نشان می‌دهد ارزیابی متغیر در وضعیت نامطلوبی قرار دارد.

5ـ1. بررسی نرمال بودن متغیرها

پیش‌فرض نخست جهت انجام تحلیل پارامتریک بحث نرمال بودن داده‌هاست. در این پیش‌فرض باید نرمالیتی داده‌ها در ابزار‌های اندازه‌گیری و پرسش‌نامه‌ها بررسی شود. برای این منظور، از بررسی چولگی و کشیدگی داده استفاده شد. از آنجا که خارج قسمت چولگی و کشیدگی بر انحراف استاندارد در دامنۀ 2- تا 2+ است، نتیجه می‌گیریم توزیع نمرات غیرنرمال نیست؛ یعنی این پیش فرض رعایت شده است.    

جدول 3. بررسی نرمالیتی داده‌‌ها

چنان‌که مشاهده می‌شود، تمام نمرات متغیرهای واردشده به تحلیل در بازۀ 2- تا 2+ است؛ بنابراین توزیع داده‌ها نرمال است.

5ـ2. ماتریس هم‌بستگی

ضریب هم‌بستگی بین ۱- و ۱ تغییر می‌‌کند. اگر ضریب هم‌بستگی برابر با 1 باشد، بیانگر رابطۀ مستقیم کامل بین دو متغیر است. رابطۀ مستقیم یا مثبت به این معناست که اگر یکی از متغیرها افزایش (یا کاهش) یابد، دیگری نیز افزایش (یا کاهش) می‌یابد. ضریب هم‌بستگی 1- نیز وجود رابطۀ معکوس کامل بین دو متغیر را نشان می‌دهد. رابطۀ معکوس یا منفی نشان می‌دهد اگر یک متغیر افزایش یابد، متغیر دیگر نیز کاهش می‌یابد و برعکس. 

جدول 4. ماتریس هم‌بستگی متغیرهای پژوهش   

( 01/۰P ‹ ** ۰۵/۰P ‹  *)

بین نظم بین‌الملل و همه متغیرهای پژوهش، به جز فناوری نسل پنجم، رابطۀ مثبت و معنادار وجود دارد. بین حفظ قدرت نظامی و همۀ متغیرهای پژوهش رابطۀ مثبت و معنادار مشاهده می‌شود. بین جایگاه کشورها در روابط بین‌الملل و همۀ متغیرهای پژوهش، به جز فناوری نسل پنجم، رابطۀ مثبت و معنادار برقرار است. بین تحولات بین‌المللی و روابط بین‌الملل و همۀ متغیر‌های پژوهش، به جز فناوری نسل پنجم و هوش مصنوعی، رابطۀ مثبت و معنادار وجود دارد. بین حوزۀ بین‌الملل و همۀ متغیرهای پژوهش، به جز فناوری نسل پنجم، رابطۀ مثبت و معنادار مشاهده می‌شود. بین حفظ برتری اقتصادی و سیاسی و همۀ متغیرهای پژوهش رابطۀ مثبت و معنادار وجود دارد.  

جدول 5. بررسی پایایی ابزار تحقیق

با توجه به مقادیر به‌دست‌آمده، پایایی ابزار‌های حاصل‌شده تأیید می‌شود. 

در تحلیل عاملی تأییدی، پژوهشگر سعی می‌کند تأییدی بر ساختار عاملی فرض‌شده ارائه دهد؛ یعنی مشخص کند که داده‌ها با ساختارِ عاملیِ معیّن که در فرضیه آمده، هماهنگ است یا خیر. تحلیل عاملی تأییدی برای سنجش روایی شاخص‌های سازه در پرسش‌نامه نیز به کار برده می‌شود تا معلوم گردد هماهنگی و همسویی لازم بین شاخص‌ها وجود دارد. به بیان دیگر، تحلیل عاملی تأییدی ابزاری است برای سنجش روایی پرسش‌نامه؛ یعنی پرسش‌نامه چیزی را اندازه بگیرد که برای اندازه‌گیری آن ساخته شده است. بار عاملی مقدار عددی است که میزان شدت رابطه بین متغیر پنهان و متغیر آشکار مربوطه را طی فرایند تحلیل مسیر تعیین می‌کند. هرچه مقدار بار عاملی یک شاخص در رابطه با یک سازۀ مشخص بیشتر باشد، آن شاخص سهم بیشتری در تبیین آن سازه ایفا می‌کند. همچنین اگر بار عاملی یک شاخص منفی باشد، نشان‌دهندۀ تأثیر منفی آن در تبیین سازۀ مربوط است. به بیان دیگر، سؤال مربوط به آن شاخص به‌صورت معکوس طراحی شده است. بارهای عاملی از طریق محاسبۀ مقدار ارتباط گویه‌های یک سازه با آن سازه محاسبه می‌شوند؛ اگر این مقدار برابر یا بیشتر از 3/0 شود، مؤید این است که واریانس بین سازه و شاخص‌های آن از واریانس خطای اندازه‌گیری آن سازه بیشتر بوده و پایاییِ آن مدل اندازه‌گیری قابل قبول است. نکتۀ مهم در اینجا این است که اگر محقق پس از محاسبۀ بارهای عاملی بین سازه و گویه‌های آن با مقادیری کمتر از 3/0مواجه شد، باید آن گویه‌ها (سؤالات پرسش‌‌نامه) را اصلاح یا از مدل تحقیق خود حذف کند.

شکل 2. مدل تحلیل عاملی تأییدی جهت سنجش روایی

5ـ3. هم‌خطی چندگانه

در آمار، عامل تورم واریانس شدت هم‌خطی را در تحلیل رگرسیون ارزیابی می‌‌کند. در واقع شاخصی معرفی می‌‌شود که بیان می‌کند چه مقدار از تغییرات مربوط به ضرایب برآوردشده بابت هم‌خطی افزایش یافته است. شدت هم‌خطی چندگانه را با بررسی بزرگی مقدار VIF می‌‌توان تحلیل کرد. اگر آمارۀ آزمون VIF به 5 نزدیک باشد، نشان‌دهندۀ نبودِ هم‌خطی است. اگر ‌عنوان یک قاعدۀ تجربی مقدار VIF بزرگ‌تر از ۵ باشد، هم‌خطی چندگانه بالاست (توجه شود که در برخی موارد عدد ۱۰ نیز به‌عنوان آستانه معرفی می‌‌شود).

جدول 6. بررسی هم‌خطی چندگانه

با توجه به مقادیر به‌دست‌آمده، هم خطی بین متغیرهای پژوهش دیده نمی‌شود؛ به عبارت دیگر این مفروضه نیز تأیید می‌‌شود.  

5ـ4. استقلال خطا با آمارۀ دوربین ـ واتسون   

یکی از مفروضاتی که در رگرسیون لحاظ می‌شود، استقلال خطاها (تفاوت بین مقادیر واقعی و مقادیر پیش‌بینی‌شده توسط معادلۀ رگرسیون) از یکدیگر است. در صورتی که فرضیۀ استقلال خطاها رد شود و خطاها با یکدیگر هم‌بستگی داشته باشند، امکان استفاده از رگرسیون وجود ندارد. برای بررسی استقلال مشاهدات (استقلال مقادیر باقی‌مانده یا خطاها) از یکدیگر، از آزمون دوربین ـ واتسون[14] استفاده می‌شود. مفهوم مستقل بودن به این معناست که نتیجۀ یک مشاهده بر نتیجۀ مشاهدات دیگر اثر نگذارد. در رگرسیون، بیشتر در مواقعی که رفتار متغیر وابسته در یک بازۀ زمانی مطالعه می‌شود، ممکن است با مشکل مستقل نبودن خطا‌ها روبه‌رو شویم. به این نوع ارتباط‌‌ در داده‌ها خودهم‌بستگی[15] می‌گویند. در صورت وجود خودهم‌بستگی در خطا‌ها نمی‌توان از رگرسیون خطی استفاده کرد. آمارۀ دوربین ـ واتسون بین ۰ تا ۴ است. اگر بین باقی‌مانده‌ها هم‌بستگی متوالی وجود نداشته باشد، مقدار این آماره باید به ۲ نزدیک باشد. اگر به صفر نزدیک باشد، نشان‌دهنده هم‌بستگی مثبت و اگر به ۴ نزدیک باشد، نمودار هم‌بستگی منفی است..

جدول 7. بررسی استقلال خطا (متغیر مستقل: فناوری‌های نوین و هوش مصنوعی)

در مجموع اگر این آماره بین 1.5 تا 2.5  باشد، نگران‌کننده نیست. با توجه به مطالب بالا و نتیجۀ به‌دست‌آمده این آماره در وضعیت مطلوبی قرار دارد.

6. نتیجه‌‌  

فناوری‌های نوین تحولات شگرفی در زندگی مردمان، جوامع و نیز جامعۀ بین‌‌المللی ایجاد کرده است. در حال ‌حاضر، اکثر دولت‌های جهان و بسیاری از سیاست‌مداران اطلاعات اندکی دربارۀ کارکردهای فناوری‌های نوین و به‌خصوص هوش مصنوعی و تأثیر آن بر جنبه‌های زندگی بشر دارند و حتی موضوعات مرتبط با آن را غیرمهم و ناکارآمد و فانتزی تلقی می‌کنند؛ حال آنکه این فناوری‌ها پیشران قدرتمند در تحولات دیپلماتیک و روابط سیاسی آیندۀ جهان به شمار می‌آید. از سوی دیگر با ظهور این فناوری‌ها مسائل و بحران‌هایی نیز سر بر آورده است. برای مثال دولت‌های پیش‌گام در زمینۀ هوش مصنوعی به خط‌قرمزهای این عرصه و استفادۀ مسئولانه از فناوری‌های مرتبط با آن چندان توجه ندارند و بر رعایت قوانین بین‌المللی و هم‌زیستی مسالمت‌آمیز دولت ـ ملت‌ها در کنار یکدیگر کمتر تمرکز می‌کنند. پیدایش این فناوری با توجه به مشکلات ذکرشده، مسائل بنیادینی برای آیندۀ نظام‌های سیاسی و به‌خصوص نظام‌ها و نهادهای مبتنی‌ بر لیبرال‌دموکراسی به وجود آورده و حتی برابری و نظم اجتماعی را تهدید کرده است؛ زیرا سیستم‌های پیشرفتۀ کنترل و نظارتِ مبتنی‌ بر این فناوری می‌توانند هر فردی را به‌سادگی در هر زمان و مکان بیابند و شناسایی کنند و حریم شخصی افراد را نادیده بگیرند. در این شرایط، مقوله‌هایی همچون حقوق بشر و آزادی‌های مدنی به حاشیه رانده می‌شود و زندگی آزادانه در جوامع انسانی به آرزو مبدل می‌شود. جلوگیری از ریشه دواندن این مشکلات وظیفۀ دیپلمات‌هاست تا از طریق مذاکرات بین‌المللی و تعمیق ارتباطات، سازِکار قابل قبولی را برای استفاده از فناوری هوش مصنوعی ابداع کنند.

با توجه به یافته‌‌ها، هم اکنون بیش از 25 کشور جهان استراتژی‌های ملی در حوزۀ هوش مصنوعی تدوین کرده‌‌اند که از جملۀ آن‌ها می‌‌توان به آمریکا، امارات متحدۀ عربی، استرالیا، اتریش، کانادا، چین، دانمارک، استونی، فنلاند، آلمان، هند، ایرلند، ژاپن، مالزی، کنیا، مکزیک، نیوزلند، روسیه، سنگاپور، کرۀ جنوبی، سوئد، تونس و انگلیس اشاره کرد. در استراتژی‌‌های مدوّن این کشورها پنج استراتژی مشترک است: دستیابی به مزیت رقابتی و رشد اقتصادی، ارتقای سرمایۀ انسانی و دانش تخصصی، افزایش رفاه اجتماعی و بهبود خدمات عمومی، بهبود ظرفیت‌‌های علمی و پژوهشی، و زیرساخت‌‌های فنی و داده‌‌ای (Buzko et al., 2016, pp. 2-5).   

 نتایج پژوهش حاضر نشان می‌‌دهد تقریباً تمام کشورها، به‌ویژه کشورهای توسعه‌یافته، دستیابی به مزیت رقابتی در حوزۀ فناوری‌های نوین و هوش‌‌ مصنوعی و به دنبال آن بهبود وضعیت اقتصادی خود را یکی از اهداف اصلیِ توسعۀ این دانش در نظر گرفته‌‌اند. این موضوع نشان‌دهندۀ ظرفیت‌های عظیم اقتصادی توسعۀ این دانش است. برای مثال مجمع جهانی اقتصاد احتمال تأثیر اقتصادی هوش مصنوعی و خودکارسازی را تحلیل و ارزیابی و پیش‌بینی کرده است، برای نمونه، ۲۰ درصد از کسب‌وکارهای موجود در انگلستان می‌‌توانند تحت تأثیر فناوری‌های هوش ‌‌مصنوعی قرار گیرند. این رقم در اقتصادهای درحال‌ظهور، مانند چین و هند، به‌دلیل بیشتر بودن دامنه و فضا برای تغییر فناوری در بخش تولید، تا سطح ۲۶ درصد نیز می‌رسد. پیش‌بینی می‌شود فناوری‌های هوش‌ ‌مصنوعی نوآوری و رشد اقتصادی شگرفی را ایجاد کند و در سال ۲۰۲۲ م در سراسر جهان، ۱۳۳میلیون شغل جدید پدید آورد. همچنین برآوردها نشان می‌‌دهد هوش ‌‌مصنوعی می‌‌تواند ۲۰ درصد از تولید ناخالص داخلی چین را تا سال ۲۰۳۰ م تشکیل دهد.

    موضوع دیگر تربیت و ارتقای سرمایه‌های انسانی و دانشی متخصص در حوزه‌های مختلف این فناوری نوین است. مطالعات نشان می‌‌دهد تا سال ۲۰۲۰ م، ۲۲هزار پژوهشگر هوش ‌‌مصنوعی‌‌ با تحصیلات دکتری در جهان وجود دارند که ۴۰ درصد آن‌ها در کشورهای پیشرفته متمرکزند. در سال‌های اخیر در ایران نیز، اهمیت این موضوع برای سیاست‌مردان و سیاست‌‌گذاران جمهوری اسلامی روشن شده است و اقدامات روزافزونی جهت توسعۀ این فناوری انجام می‌شود.  

در حوزۀ هوش ‌‌مصنوعی، بر مسائل مربوط به رفاه اجتماعی و همچنین بهبود خدمات عمومی نیز تمرکز می‌شود. این رویکرد موارد اخلاقی دربارۀ هوش‌ ‌مصنوعی را به پیش می‌کشد که پیامدهای اجتماعی مانند تبعیض، فاصلۀ طبقاتی بین فقرا و ثروتمندان، نابرابری جنسیتی، تهدیدهای حقوق بشر، تحت‌الشعاع قرار گرفتن دموکراسی و کرامت انسانی خواهد داشت. هوش‌‌ مصنوعی به‌دلیل هوشمندی چشمگیر خود، در حوزۀ خدمات عمومی، مانند آموزش، ایمنی عمومی، بهداشت، رفاه و حمل‌ونقل، کارایی و اثربخشی فراوانی دارد. همچنین می‌تواند به رفع مشکلات فوری جهانی مانند تغییر اقلیم و دسترسی گسترده‌تر به مراقبت‌های بهداشتی و تحرک کمک کند.

نگاهی موشکافانه‌‌تر به ابزارهای توسعۀ هوش مصنوعی در برنامه‌‌های کلان سیاسی نشان می‌‌دهد ابزارهای مربوط به وضع مقررات، تنظیم‌‌ و تدوین استانداردها، ارزیابی شیوه و سطح توسعۀ هوش مصنوعی به کمک بهینه‌سازی عملیاتی یا رفتارهای محاسباتی توسط سیستم‌های دارای هوش مصنوعی انجام می‌شود. برای مثال می‌توان به استفاده از الگوریتم‌های یادگیری عمیق برای پیش‌بینی داده‌ها یا استفاده از شبکه‌های عصبی برای تشخیص الگوها و مشخصات آن‌ها در داده‌ها و سیگنال‌ها اشاره کرد. به‌طور کلی در کنار ترویج پذیرش گستردۀ هوش‌‌ مصنوعی و راهبردهای ملی آن، نگرانی‌هایی همچون فراگیری آن، حقوق بشر، حریم خصوصی، ایمنی و پاسخ‌گو بودن مطرح است. در ضمن سیاست‌گذاران کشورهای مختلف در حال بررسی رویه‌هایی برای اطمینان از قابل اعتماد بودن سیستم‌های هوش‌ ‌مصنوعی و کاهش خطرهای مرتبط با توسعه و استقرار این‌گونه سیستم‌ها و موارد مربوط به داده‌‌هایند. در این میان ابزارهای تأمین مالی، تحقیق و توسعه جایگاه ویژه‌‌ای دارند که ناشی از افزایش قابل توجه بودجه‌های اختصاص‌‌یافته به حوزۀ تحقیق و توسعۀ هوش مصنوعی است. برای مثال ایالات متحده، به‌عنوان یکی از کشورهای مورد بررسی، در سال ۲۰۲۱ م بیش از ۸۵۰میلیون دلار را فقط برای حمایت از فعالیت‌‌های هوش مصنوعی در اختیار بنیاد ملی علوم ایالات متحده قرار داده است که افزایش ۷۰درصدی نسبت به بودجۀ سال مالی ۲۰۲۰ م این نهاد در این حوزه را نشان می‌‌دهد. در این راستا، یا بودجۀ مستقیمی را برای مؤسسه‌های تحقیقاتی هوش مصنوعی و کمک‌های مالی به پروژه‌های تحقیقاتی هوش مصنوعی اختصاص دادند، یا برخی حمایت مالی از مراکز تعالی هوش مصنوعی را برای تقویت طرح‌های تحقیقاتی هوش مصنوعی و جوامع تحقیقاتی بین‌رشته‌ای در دستورکار قرار دادند.   

     جهان امروز پیوسته با پدیده‌های شگرفی مواجه می‌شود که فناوری‌های مدرن آن‌ها را به وجود می‌آورند. این پدیده‌ها تأثیرات گسترده‌ای بر افراد، گروه‌ها، ملت‌ها و کل جامعۀ جهانی دارد. دولت‌هایی که نمی‌خواهند از محیط استراتژیک رقابتی امروز عقب بمانند، باید خود را با این شرایطِ در حال‌ تغییر وفق دهند. آن‌ها باید از این رویدادها و اطلاعات بالقوۀ آینده برای برنامه‌ریزی سرمایه‌گذاری، تحقیق و توسعه در زمینۀ هوش مصنوعی بهره بگیرند. بسیاری از این نوآوری‌‌ها برای ایجاد هوش بیشتر در بسیاری از زمینه‌ها ابداع شده‌اند. در میان آن‌ها، هوش ‌‌مصنوعی فناوری‌ای کلیدی محسوب می‌شود. با توجه به رشد تصاعدی هوش مصنوعی در دو دهۀ اخیر، شگفت نیست که روابط بین‌الملل فقط یکی از حوزه‌هایی است که از این روند سود برده است. هوش‌‌ مصنوعی بر علوم اجتماعی به‌طور عام و بر علوم سیاسی و روابط بین‌الملل به‌طور خاص تأثیر شگرفی گذاشته است و به‌عنوان آیندۀ بالقوه جهان عمل می‌کند. از آنجا که در عصر مدرنِ مبتنی بر هوش مصنوعی، هنجارهای جدیدی براساس ارتباطات انسان ـ ماشین و ماشین ـ ماشین شکل گرفته است، می‌تواند تغییرات در سیاست بین‌الملل را با سرعت و دقت بیشتری نسبت به عوامل انسانی یا طبیعی به‌تنهایی پیش‌بینی و محاسبه کند. در این میان، کشورهای ثروتمند سرمایه‌گذاری در هوش مصنوعی را اساس و مبنای رقابت و تقویت جنبۀ اقتصادی می‌دانند. افزون بر این، هوش ‌‌مصنوعی در بُعد نظامی، سیاست خارجی، اقتصاد و فرهنگ ‌‌که مبتنی بر الگوریتم‌ها و داده‌های کلان است، به ارزیابی داده‌ها، پیش‌بینی رویدادها و مشاورۀ تقویت همکاری بخش دولتی و خصوصی می‌پردازد. در حقیقت کشورهایی که از هوش ‌‌مصنوعی و الگوریتم‌ها برای پیش‌بینی رویدادها استفاده می‌کنند، تغییرات گسترده‌ای ایجاد کرده‌اند؛ زیرا هر اقدام آن‌ها ممکن است روزها، هفته‌ها یا ماه‌های آینده پیش‌بینی شود و این امر سبب تغییر ارتباطات و ژئوپلیتیک خواهد شد.  

7. پیشنهادها

با توجه به نتایج تحقیق پیشنهاد می‌شود نظام جمهوری اسلامی، با توجه به نو و کارآمد بودن این فناوری، به تربیت نسل آیندۀ محققان و کاربران هوش مصنوعی و نیروی کار از طریق برنامه‌های مهارتی و آموزشی و با تأکید بر علوم کامپیوتر و فرهنگ استفاده از فناوری اقدام نماید. همچنین با توجه به نتایج برآمده از استراتژی‌‌ها، پیشنهاد می‌شود تجربۀ کشورهای موفق و پیشرفته در زمینۀ هوش مصنوعی و کاربرد آن در ارتقای امنیت و روابط دیپلماتیک مورد توجه قرار گیرد. همچنین به ساختار سازمانی براساس تعالیم اسلامی که در آن بر حداکثر استفاده از کارایی این فناوری تأکید می‌شود، توجه گردد. همچنین با توجه به نتایج حاصل‌شده در مؤلفه‌های نهایی پیشنهاد می‏شود طبق مؤلفه‌های سیاست‌های کلی نظام در حوزۀ فناوری، در الگوی مدیریت دانش هوش مصنوعی، بهره‌وری که دربرگیرندۀ تأمین منافع جامعه، اثربخشی و بهبود عملکرد ملی و منطقه‌ای، توسعه و پیشرفت عادلانه است، به‌عنوان مؤلفه‌های اصلی و اثرگذار مورد توجه ویژه قرار گیرد.  

ملاحظات اخلاقی

حامی مالی: این مقاله حامی مالی ندارد.

مشارکت نویسندگان: تمام نویسندگان در آماده‌سازی این مقاله مشارکت کرده‌اند.

تعارض منافع: بنا به اظهار نویسندگان، در این مقاله هیچ‌گونه تعارض منافعی وجود ندارد.

تعهد کپی‌رایت: طبق تعهد نویسندگان، حق کپی‌رایت (CC) رعایت شده است.

[1] . این مقاله برگرفته از رسالۀ دکتری علوم سیاسی است. 

[2]. machine learning

[3] . Inxite: شرکت فناوری است که در حال پیشرفت برای بهبود نتایج سلامت برای همۀ بیماران است.

[4]. Cambridge Analytica  (CA)

[5]. Hillary 2016

[6]. GameFi

[7] . wearable electronics: ابزارهای الکترونیک کوچکی‌اند که برای دریافت کمک هوشمند استفاده می‌شوند. این ابزارها را می‌توان داخل بدن کاشت کرد (مثل ضربان‌سازها و پروتزهای عصبی)، اما بیشتر آن‌ها به‌صورت خارجی به‌شکل ساعت‌مچی یا مچ‌بند استفاده می‌شوند.

[8] . exoskeleton: اسکلت بیرونی نوعی وسیلۀ مکانیکی پوشیدنی است. در این فناوری، هوش انسان را با قدرت بدنی ربات ترکیب می‌کنند. در این دستگاه‌ها، ربات به وسیلۀ هوش انسان کنترل می‌شود و برخی تکالیفی که انسان به‌تنهایی نمی‌تواند انجام دهد، توسط ربات‌ها انجام می‌شود.

[9] . unmanned ship: کشتی بدون سرنشین ترکیبی از کنترل از راه دور، خودکار و خودمختار است.

[10]. deep learniing

[11]. Apache

[12]. Grey Eagle

[13]. U. S. Patent and Trademark Office (USPTO)

[14]. durbin-watson

[15] . autocorrelation: خودهم‌بستگی یک نمایش ریاضی از درجۀ شباهت بین یک سری زمانی معیّن و یک نسخۀ عقب‌افتاده از خود بر روی بازه‌های زمانی متوالی است.