آینده سیاست‌گذاری انرژی گاز ایران در دوران پساجنگ اوکراین

رستگارفر, محمد; کمالی, یحیی; ملکی, عباس

doi:10.30507/jmsp.2024.450838.2714

آینده سیاست‌گذاری انرژی گاز ایران در دوران پساجنگ اوکراین

نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسندگان

محمد رستگارفر ¹

یحیی کمالی ²

عباس ملکی ³

¹ دانشجوی کارشناسی ارشد علوم سیاسی گروه علوم سیاسی، دانشکده حقوق و الهیات، دانشگاه شهید باهنر کرمان، کرمان، ایران

² دانشیار گروه علوم سیاسی، دانشکده حقوق و الهیات، دانشگاه شهید باهنر کرمان، کرمان، ایران

³ استاد سیاست‌گذاری انرژی، دانشکده مهندسی انرژی، دانشگاه صنعتی شریف، تهران، ایران

10.30507/jmsp.2024.450838.2714

چکیده

هدف از انجام این پژوهش، بررسی آینده سیاست‌گذاری انرژی گاز طبیعی ایران در دوران پسا جنگ اوکراین بوده است تا با تحلیل وضعیت گاز ایران، برای آینده سیاست‌گذاری صورت بگیرد. اهمیت این کار به دلیل بحران انرژی پیش‌آمده در جهان به‌ویژه بعد از جنگ اوکراین در مسئله گاز بوده است. در این پژوهش از ماتریس سوات استفاده شد که بر اساس نقاط قوت، ضعف، فرصت‌ها و تهدیدهای انرژی گاز ایران به تعیین استراتژی‌های چهارگانه پرداخته شد. برای تحلیل داده‌ها از روش تحلیل محتوای کیفی استفاده گردید و کدهای استخراج شده در جداول مربوطه کدگذاری شد و سپس بر اساس تحلیل مصاحبه‌ها و همین‌طور کدهای دریافت شده برای عناصر ماتریس سوات، استراتژی‌های انرژی گاز ایران تدوین گردید. بر مبنای این پژوهش و بر اساس تحلیل ماتریس سوات، وضعیت انرژی گاز ایران با توجه به ناترازی انرژی گاز ناشی از مصرف بالای گاز در داخل کشور، محافظه‌کارانه (WO) ارزیابی گردید و پیشنهاد می‌شود با تقویت نقاط قوت و کاهش نقاط ضعف و استفاده دقیق و بههنگام از فرصت‌های بین‌المللی، این وضعیت در میان‌مدت به حالت رقابتی (SO) و سپس با افزودن انرژی‌های تجدیدپذیر به سبد انرژی کشور و آزادسازی بخشی از منابع گازی، وضعیت انرژی گاز ایران به حالت تهاجمی ارتقا یابد.

کلیدواژه‌ها

سیاست‌گذاری انرژی

سیاست خارجی

سوات

گاز طبیعی

بحران اوکراین

موضوعات

سیاست گذاری عمومی

عنوان مقاله English

The future of Iran's gas energy policy in post-war Ukraine

نویسندگان English

Mohammad Rastegarfar ¹

Yahya Kamali ²

Abbas maleki ³

¹ Master student in Political Science, Department of Political Science, Faculty of Law and Theology, Shahid Bahonar University of Kerman, Kerman, Iran

² Associate Professor, Department of Political Science, Faculty of Law and Theology, Shahid Bahonar University of Kerman, Kerman, Iran

³ Professor, Energy Policy, Faculty of Energy Engineering, Sharif University of Technology, Tehran, Iran

چکیده English

The purpose of this research was to investigate the future of Iran's natural gas energy policy in the post-war era of Ukraine, so that by analyzing the situation of Iran's gas, policymaking can be done for the future. The importance of this work was due to the energy crisis in the world, especially after the war in Ukraine in the gas issue. In this research, the SWOT matrix was used, which determined the four strategies based on the strengths, weaknesses, opportunities and threats of Iran's gas energy. Qualitative content analysis method was used for data analysis and the extracted codes were coded in the relevant tables and then based on the analysis of the interviews and also the received codes for the elements of the SWOT matrix, Iran's gas energy strategies were compiled. Based on this research and based on the SWOT matrix analysis, Iran's gas energy situation was conservatively assessed (WO) due to the gas energy imbalance caused by the high consumption of gas inside the country, and it is suggested to strengthen the strong points and reduce the weak points. Weakness and accurate and timely use of international opportunities, this situation in the medium term to a competitive state (SO) and then by adding renewable energies to the country's energy portfolio and releasing a part of gas resources, the status of Iran's gas energy be upgraded to aggressive mode.

کلیدواژه‌ها English

Energy policy

Foreign policy

SWOT

Natural gas

Ukraine crisis

مقدمه

حمله نظامی روسیه به اوکراین، تبعات زیادی برای انرژی در ابعاد گوناگون آن از جمله قیمت انرژی و امنیت انرژی در مقیاس جهانی داشته و روابط کشورهای اروپایی با روسیه را تحت‌الشعاع قرار داده تا جایی که تحریم‌های گسترده‌ای علیه روسیه اعمال گردیده است. از طرفی ولادیمیر پوتین (رئیس جمهور روسیه) دستور تحریم اروپا را صادر کرده است و این موضوع می‌تواند به ایجاد درگیری و اختلاف بین کشورهای اروپایی بر سر انرژی دامن بزند. جنگ اوکراین انرژی گاز بسیاری از کشورها به‌ویژه در اروپا را با چالش‌هایی مواجه کرد. ازاین‌رو بررسی نقش و جایگاه ایران به‌عنوان یکی از بازیگران مهم عرصه انرژی و دومین دارنده ذخایر گازی جهان در دوران پس از این بحران ضروری است.

در پژوهش امیدی (2012) به موضوع بحران در بحث صادرات گاز از کشور روسیه به سایر کشورهای اروپایی پرداخته شده است. در این پژوهش آمده است که با توجه به تجربه اروپا در این موضوع، اتحادیه اروپا به دنبال یافتن منابع جایگزین مختلف دیگری است و از آنجا که ایران به‌عنوان دومین دارنده ذخایر گاز در جهان و نزدیکی به منطقه قفقاز است، یکی از گزینه‌های مناسب به جهت انتقال گاز به کشورهای اروپایی مد نظر است. این موضوع بیان می‌دارد که انرژی به‌عنوان عاملی راهبردی و استراتژیک در بین کشورهای جهان به شمار می‌آید و به‌عنوان سلاحی پر قدرت برای اعمال هژمونی توسط دارنده‌های آن، بر کشورهای فاقد این انرژی، استفاده می‌گردد.

در این خصوص انرژی به‌عنوان قوه محرکه شبکه تأمین نیازهای انسانی در جامعه بشری نیز همواره دارای اهمیت بوده است؛ به‌ویژه پس از وقوع انقلاب صنعتی که منجر به نیاز بیشتر تمدن نوظهور غرب به منابع انرژی پایدار گردید. همچنین انرژی به‌عنوان عاملی استراتژیک و به‌عنوان عنصری راهبردی در جهان مطرح گردید و اهمیتی دوچندان یافت. با وارد شدن بازیگران جدیدی مانند ایران، روسیه و تا حدودی ونزوئلا در چند دهه گذشته به عرصه سیاست‌گذاری انرژی و کنترل منابع انرژی، تسلط آمریکا بر منابع انرژی فسیلی کاهش یافته است؛ اما ایالات متحده همچنان بر تولید و توزیع انرژی در جهان مسلط است و از این تسلط در جهت کنترل قدرت‌های نوظهوری مانند ایران، روسیه، هند و چین به‌خوبی بهره می‌گیرد. به همین سبب است که با بهره‌گیری از توان ناتو همیشه میان روسیه و آلمان فاصله لازم را ایجاد می‌کند تا مانع از آن شود که انرژی روسیه با فناوری و قدرت مالی و اقتصادی آلمان پیوند بخورد و به طریق مختلف مانع از رسیدن انرژی ایران به هند و سپس چین می‌شود که یکی از نشانه‌های آشکار این موضوع، ایجاد مانع بر سر راه ساخت خط لوله انتقال گاز ایران به پاکستان و هند است. تسلط بر منابع انرژی، تسلط بر جهان را به همراه خواهد داشت و امروزه بیشتر از گذشته سرنوشت ژئوپلیتیک قدرت در جهان به سرنوشت انرژی و منابع آن وابسته است و آینده قدرت و آینده انرژی به هم گره خورده است (خانه‌آباد، 2021: 14-16).

روسیه جدید با استفاده از انرژی به‌عنوان یک سلاح، در پیِ بازسازی امپراتوری خود است. از سال 2004 یک مدل اقتصادی توسط دولت روسیه اعلام شده است. این مدل عقلایی شدن نام‌گذاری شده و توسط دولت پوتین به مرحله اجرا درآمده است. دولت روسیه شرکت‌های خارجی را از خرید هر نوع سهام در صنعت انرژی این کشور منع کرده و این امکان را برای شرکت گازپروم فراهم کرده است تا با خرید و کنترل شبکه انرژی روسیه به بازوی مهم اقتصادی دولت تبدیل شود. گازپروم اهرم قدرتمند دولت در مدیریت اقتصادی-سیاسی داخل روسیه و هم در بازارهای جهانی انرژی است (رمضانزاده و حسینی، 2010: 41).

ایران با کشور روسیه روابط ویژه‌ای دارد اما برخورداری ایران از منابع انرژی، ایران را در جایگاه ویژه‌ای قرار داده است. ازاین‌رو باید از فرصت‌های جهانی پیش‌آمده در حوزه انرژی در راستای رشد اقتصادی، ارتقای جایگاه ژئوپلیتیکی و تأمین منافع ملی نهایت بهره را برد. ایران، دارای 34 تریلیون متر مکعب گاز طبیعی است و این میزان منابع گازی، حدوداً 17 درصد از کل ذخایر گازی جهان است. برخی بر این باورند که ایران می‌تواند به تأمین‌کننده اصلی گاز اروپا تبدیل شود و جایگزین صادرات گاز روسیه شود. با این حال، تحلیلگران و متخصصان انرژی ایرانی حتی با وجود این پتانسیل در این مورد تردید دارند. تفاوت چشمگیری بین تولید و صادرات ایران با روسیه وجود دارد. صادرات گاز روسیه در یک سال تقریباً 180 میلیارد متر مکعب است. اروپا و ترکیه حدود 130 میلیارد متر مکعب آن را دریافت می‌کنند. درحالی‌که صادرات گاز ایران در هر سال حدود 25 میلیارد متر مکعب است. اگر ایران بخواهد تولید گاز خود را در حدود ده سال به 5/1 میلیارد متر مکعب در روز افزایش دهد، باید 90 میلیارد دلار در این حوزه سرمایه‌گذاری کند (مؤسسه مطالعات بین‌المللی انرژی،2021).

موضوع سیاست‌گذاری انرژی در حوزه گاز به‌عنوان یکی از موضوعات کلیدی در بین نخبگان دانشگاهی و اجراییِ حوزه انرژی و سیاست خارجی در وزارت نفت و وزارت امور خارجه مطرح است. استفاده بهینه از منابع انرژی به‌ویژه تولید و صادرات گاز و به‌کارگیری این ظرفیت مهم و استراتژیک در تنظیم روابط خارجی با کشورهای منطقه و همچنین سایر کشورها در دستور کار است. در این راستا هدف پژوهش حاضر تحلیل آینده سیاست‌گذاری انرژی ایران (مورد مطالعه: صنعت گاز) در دوران پساجنگ اوکراین است. برای دستیابی به این هدف از ماتریس سوات (SWOT) استفاده می‌شود. این ماتریس، چهار مؤلفه نقاط قوت، نقاط ضعف، فرصت‌ها و تهدیدها را مورد بررسی قرار می‌دهد.

1. پیشینه پژوهش

در گذشته کارهای پژوهشی مختلفی روی مسئله انرژی گاز انجام شده بود که بعضاً بیشتر به بررسی مسئله صنعت گاز از جنبه صرفاً داخلی یا صرفاً خارجی و برخی دیگر از کارها نیز به بررسی جنبه‌های فناورانه مسئله صنعت انرژی گاز پرداخته بودند. در برخی نیز وضعیت سیاست‌های انرژی گاز ایران در دوره‌های بحران‌های سیاسی و نظامی قبل مورد تجزیه‌وتحلیل قرار گرفته شده بود.

کریمی و همکاران (2021) در پژوهشی با استفاده از شیوه فراتحلیل اسناد بالادستی، اطلاعات و آمار مبادلات گاز طبیعی را بررسی کردند و نتایج پژوهش نشان می‌دهد که سیاست دیپلماسی گازی ایران با یک فرصت و یک تهدید مواجه است: فرصت افزایش اهمیت جغرافیایی ایران به دلیل رشد نقاط تولید و مصرف گاز در منطقه و تهدید کسری تراز گازی کشور پس از صادرات محوری. در پژوهشی دیگر نونژاد و کریمی (2017) به موضوع روابط روسیه و آمریکا و مسائلی همچون حفظ و گسترش نفوذ در مناطق اطراف روسیه، موضوع ژئوپلیتیک و خطوط انتقال انرژی، استقرار سامانه‌های دفاع موشکی آمریکا و ناتو در شرق اروپا، مسئله هسته‌ای ایران و کره شمالی که تأثیر فراوانی بر این روابط داشته است، پرداختند. بحران اوکراین می‌تواند باعث برجسته شدن جایگاه ایران به‌عنوان یک تولیدکننده انرژی شود و ایران را به‌عنوان آلترناتیو روسیه در تأمین انرژی کشورهای اروپایی مطرح نماید. راعی و همکاران (2021) نیز در پژوهشی عنوان کرده‌اند کشورهای هدف علاقه‌مند هستند که مبدأ تأمین گاز طبیعی خود را به منابع ثابت و ویژه محدود نکنند. بر اساس یافته‌های این پژوهش، سه عامل جدا افتادگی ایران از سیستم تجارت و مالی جهان، نفوذ سیاسی کشورهای قدرتمند در کشور هدف و وضعیت منابع گاز طبیعی، تولید و توسعه آن‌ها در کشورهای هدف به‌عنوان عوامل مؤثر کلیدی به دست آمد.

صباغیان و رسولی (2021) در پژوهشی با اشاره به اهمیت انرژی به بررسی و ارزیابی کنش‌ها، واکنش‌ها و رفتارهای روسیه به‌عنوان صادرکننده انرژی و اتحادیه اروپا به‌عنوان واردکننده انرژی پس از بحران اوکراین به‌عنوان انتقال‌دهنده انرژی پرداخته‌اند و با روش توصیفی به این پرسش که «متغیر انرژی چه نقشی در روابط روسیه و اتحادیه اروپا پس از بحران اوکراین داشته است؟» پاسخ داده‌اند. نتایج توصیف و تحلیل شرایط، حاکی از وجود نوعی وابستگی متقابل فزاینده میان آن‌ها دست‌کم تا یک دهه آینده به‌ویژه در بخش گاز است.

در پژوهش دهشیری و غفوری (2015) ایران به‌عنوان یکی از مهم‌ترین بازیگران اثرگذار در منطقه که نقش بسیار زیاد و بسزایی را در ایجاد نظم منطقه‌ای و شکل‌دِهی به ساختارهای سیاسی، اقتصادی و امنیتی خاورمیانه دارد، نام برده شده است. در این پژوهش با پیشنهاد راهبرد «موازنه سه بُعدی قدرت» به بررسی پیش‌شرط‌ها و لوازم اتخاذ این راهبرد و چگونگی بهره‌گیری جمهوری اسلامی ایران، به‌عنوان عامل ثبات در منطقه، از سیاست بی‌طرفی فعال در قبال قدرت‌های بین‌المللی در عین جلوگیری از بروز خلأ قدرت در خاورمیانه، پرداخته شده است.

رضایی و همکاران (2018) نیز طی پژوهشی که با استفاده از رویکرد سوات به انجام رسانیده‌اند، به بررسی رشد مصرف انرژی در جهان پرداخته‌اند. وجود شرایط ویژه در صنعت گاز ایران نظیر در اختیار داشتن بزرگ‌ترین ذخایر گازی جهان، موقعیت ژئوپلیتیکی ویژه و خاص، امکان دسترسی وسیع به آب‌های آزاد جهان و همچنین دارای زیرساخت‌های لازم برای خطوط انتقال انرژی و ایجاد زیرساخت‌های ذخیره‌سازی گاز طبیعی دارای مزایای بالفعل و بالقوه ارزیابی شده است. بنابراین به این نتیجه رسیده‌اند که با بهره‌گیری از این مزایا می‌توانیم با هدف‌گذاری و اقدامات مناسب در راستای توسعه تجارت منطقه‌ای و جهانی گاز، به نقش‌آفرینی در بازار گاز بپردازیم.

یاسین کریم (2015) در پژوهشی به سیاست‌گذاری امنیت انرژی توسط اتحادیه اروپا پس از بحران اوکراین پرداخته است. در این پژوهش با پرداختن به موضوع تنش‌های سیاسی که پس از بحران اوکراین بین روسیه و غرب به وجود آمده است، امنیت انرژی اتحادیه اروپا (EU) را به‌عنوان یک مشکل در دستور کار اتحادیه اروپا قرار داده است. در این پژوهش، کاهش تقاضا در میان اعضای اتحادیه اروپا و بهبود بهره‌وری انرژی از نقاط قوت به شمار می‌رود. اتحادیه اروپا همچنین فرصت‌هایی برای مقابله با بحران دارد، مانند کاهش قیمت نفت و تنوع در عرضه انرژی، درحالی‌که کاهش تولید انرژی داخلی و مسئله اوکراین تهدیدی برای امنیت انرژی اتحادیه اروپا است. در پژوهشی که توسط برتالان و ناگی (2014) انجام شد به اهمیت موضوع بحران روسیه و اوکراین و در پس آن، سیاست انرژی در آینه بازی ژئوپلیتیک اوراسیا پرداخته شد. در این پژوهش بحران روسیه و اوکراین یکی از مهم‌ترین چالش‌های ابتدای قرن بیستویکم از جنبه‌های منطقه‌ای و جهانی برشمرده شده است. نویسندگان در این پژوهش تلاش می‌کنند تا با در نظر گرفتن حوزه‌های منافع روسیه، اوکراین، ایالات متحده و اتحادیه اروپا، تحلیل جامعی از این بحران ارائه دهند.

در پژوهشی دیگر بلی (2003) به بررسی و مطالعه ابعاد جدید امنیت انرژی اتحادیه اروپا و تأثیر آن‌ها بر روابط با روسیه در طول دهه گذشته، پرداخته است. در این پژوهش آمده است که موضوع انرژی نقش مهمی در این میان ایفا کرده است. در واقع، صادرات نفت و گاز روسیه به‌عنوان بخشی از سیاست خارجی این کشور اهمیت روزافزونی یافته است. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که علیرغم چهارچوب جامع تئوری امنیت، تأثیر ساختارهای بین‌المللی توسط مکتب کپنهاگ نادیده گرفته شده است.

در پژوهش حاضر، مسئله سیاست‌گذاری برای انرژی گاز ایران بر اساس بررسی و احصای نقاط قوت، ضعف، فرصت‌ها و تهدیدها، در قالب پرسش‌نامه و سپس با روش تحلیل محتوای کیفیِ مصاحبه‌های انجام گرفته از مسئولین و مدیران انرژی و سیاست خارجی کشور، صورت پذیرفت که ناظر بر دو بخش وضعیت داخلی انرژی گاز و وضعیت انرژی گاز از حیث مسائل خارجی و بیرونی و صادرات آن پرداخته شده است.

گاز طبیعی به‌عنوان یک سوخت تمیز مورد توجه کاربران انرژی در سراسر جهان قرار گرفته است. مقدار گاز در دسترس در جهان، اعم از منابع متعارف و غیرمتعارف، در حدی است که بتوان برای آن سیاست‌گذاری میانمدت کرد. گاز مشکلات زیست‌محیطی زغال سنگ را نداشته، برخلاف انرژی‌های تجدیدپذیر، نیازمند پرداخت یارانه و کمک دولتی برای تشویق مردم به استفاده از آن نیست و دولت‌ها با مقدار کمی سرمایه‌گذاری می‌توانند از آن بهره‌مند شوند. سؤال اصلی آن است که آیا گاز طبیعی می‌تواند در دراز مدت نیز نیازهای انرژی بشر را بر طرف سازد؟ اگر چه گاز یک سوخت تمیز است؛ اما نباید از یاد برد که در هر حال از سوخت‌های فسیلی و دارای آلودگی ولو اندک به شمار می‌رود (ملکی، 2014:63).

تاریخ تغییرات و دگرگونی‌های توسعه و پیشرفت صنعت نفت در ایران- از زمان اولین استخراج در کشور تا ملی شدن صنعت نفت و در نهایت، کودتای 28 مرداد 1332 شواهد تاریخی انکارناپذیری در اثبات ارتباط سیاست خارجی و انرژی پیشِروی ما می‌گذارد. در پنج سال پیش از انقلاب اسلامی در ایران، با رشد تولید و افزایش قیمت نفت، باز هم سیاست خارجی ایران در قبال کشورهای مصرف‌کننده انرژی، بهخصوص آمریکا، تأثیر زیادی بر اقتصاد و سیاست بین‌المللی ایران داشت. تا جایی که در سنجش ارتباط انرژی و سیاست، این مسئله یکی از مهم‌ترین علل ورشکستگی اقتصاد ایران و ایجاد زمینه رشد انقلاب اسلامی در ایران دانسته می‌شود. پس از انقلاب اسلامی نیز با سیاست‌های دولت مبتنی بر صادرات نفت و تحریم صادرات نفت خام به برخی از کشورها، سیاست بین‌المللی اقتضای شرایط جدیدی برای توسعه انرژی در ایران داشت. بعدها بروز جنگ تحمیلی عراق علیه ایران، کشور ما را بار دیگر به‌سوی صادرات نفت سوق داد. به طور کلی روند تاریخی نفت ایران مملو از درهم‌تنیدگی‌های این صنعت با سیاست خارجی و بین‌الملل است. راه حلی که بسیاری از این صاحب‌نظران پیشنهاد می‌کنند، ایجاد یک پایگاه تصمیم‌گیری کلان و بلندمدت در انرژی، در قالب سندهای چشم‌انداز بلند مدت با ضمانت اجرای قابل اتکاست تا این تصمیمات از حالت فرد محوری و تأثیرپذیری از تحولات کوتاه مدت سیاست داخلی و یا خارجی خارج شود (ملکی، 2014: 108- 109).

2. چهارچوب مفهومی

2-1. امنیت انرژی

مفهوم امنیت انرژی در سالیان اخیر در سطح وسیعی مورد توجه اندیشمندان حوزه روابط بین‌الملل قرار گرفته است و وارد دستورکار مطالعاتی این اندیشمندان شده است. موضوع انرژی در ابتدا بیشتر دارای ابعاد اقتصادی بود؛ اما در سالیان اخیر و به‌ویژه پس از بحران گازی سال 2006 بین روسیه و اوکراین، ابعاد امنیتی و سیاسی آن نیز پُررنگ شده است. پس از وقوع مجدد این بحران در سال 2009، تنش‌های مکرر در منطقه راهبردی خاورمیانه و به‌ویژه پس از مناقشه روسیه و غرب در بحران اوکراین در سال 2014 اهمیت آن دو چندان گشته است. تمام انواع انرژی از لحاظ در معرض بودن و امنیتی کردن در یک سطح نیستند. گاز طبیعی برای امنیتی کردن و انرژی‌های تجدیدپذیر در انتهای این صف قرار دارند، زیرا عمدتاً به صورت محلی تولید و مصرف می‌شوند (طاهری و سیفی، 2014: 129). امنیت انرژی فقط به معنای دسترسی بی‌وقفه به انرژی نیست، بلکه تأمین منابع انرژی با قیمتی مقرون به صرفه است. این موضوعی است که اهمیت همیشگی دارد و بار دیگر به دلیل بحران انرژی جهانی ناشی از حمله روسیه به اوکراین، در دستور کار سیاست قرار دارد. افزایش قیمت انرژی در مقیاسی به اندازه کافی بزرگ بوده است که چشم‌انداز اقتصاد جهانی را به میزان قابل توجهی بدتر کرده است و مشکلاتی را برای خانوارها و عملیات صنعتی ایجاد کرده است و بسیاری از دولت‌ها را وادار کرده است که اولویت‌های سیاست خود را مجدداً تنظیم کنند. تهدیدهای امنیتی سنتی، حتی با ظهور آسیب‌پذیری‌های بالقوه جدید، همچنان پابرجا هستند (IEA, 2022).

2-2. تغییرات بازار انرژی در جهان

در بازارهای انرژی تغییرات قیمت‌ها چشمگیر بوده و در روابط بین کشورها و نقش برخی تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان بزرگ تحولات چشمگیری رخ داده است. کشورهای غربی در واکنش به حمله روسیه به اوکراین، تحریم‌های فراگیری علیه مسکو اعمال کرده‌اند که نفت روسیه نیز مشمول تحریم‌ها است. روسیه در واکنش به تحریم‌های اروپا عرضه گاز به این قاره را به شدت محدود کرده است. واردکنندگان بزرگ گاز نظیر آلمان باید از مصرف انرژی خود بکاهند و منابع جدیدی برای تأمین نیاز خود به انرژی پیدا کنند. از سوی دیگر، کشورهای دارای درآمد کم و متوسط به دنبال منابع ارزان انرژی هستند. کشورهایی نظیر پاکستان، بنگلادش و سریلانکا دچار خاموشی شده‌اند. لازم است بدانیم که در بازار جهانی انرژی، ایران از دو نظر در کانون توجه و مرکز تعاملات بین‌المللی قرار دارد. اول، موقعیت ژئوپلیتیک کشور و قرار داشتن در کانون بیضی انرژی جهانی و دوم، نقش حیاتی ایران در امنیت جهانی انرژی است. بر این اساس، ایران با در اختیار داشتن ذخایر غنی گاز طبیعی و همچنین به‌عنوان نزدیک‌ترین مسیر ترانزیت گاز کشورهای منطقه به بازارهای جهانی و به‌ویژه کشورهای جنوب شرقی آسیا و اروپا، نقش غیرقابل انکاری در منطقه بر عهده دارد (رضایی و همکاران،2018: 70- 71).

ایران به‌عنوان اقتصادی‌ترین، امن‌ترین و نزدیک‌ترین گذرگاه گازی کشورهای آسیای میانه به بازارهای جهانی و به‌ویژه کشورهای جنوب آسیا و اروپا، نقشی انکار نشدنی در بازارهای جهانی انرژی داشته و خواهد داشت. از سویی با توجه به موقعیت جغرافیایی پر اهمیت ایران، هند، چین و کشورهای اروپایی بزرگ‌ترین بازار بالقوه گاز طبیعی ایران به شمار می‌آیند. بر پایه پیش‌بینی‌ها، مصرف گاز در این مناطق در دو دهه آینده به دلیل نیاز نیروگاه‌های برق و مسائل زیست محیطی، افزایش خواهد یافت. بنابراین منطقی است که زمینه‌های انتقال گاز طبیعی از ذخایر بسیار سرشار ایران به بازارهای رو به رشد (حتی به صورت خط لوله یا ال.ان.جی) بررسی شود. بنابراین می‌توان ادعا کرد که انرژی یکی از حلقه‌های پیوند ایران با جهان خارج است و از این نظر، دیپلماسی انرژی ایران و توسعه ملی کشور، به صورت متقابل با یکدیگر تعامل و پیوندی عمیق می‌یابند. به این ترتیب می‌توان گفت که موضوع انرژی و چگونگی توسعه آن برای جمهوری اسلامی ایران، به‌عنوان یک ابزار قدرت و هم به‌عنوان یک هدف سیاست خارجی مطرح است (اعتصامی، 2018: 108).

شکل 1: وضعیت تجارت درون منطقه‌ای گاز طبیعی از سال 2010 تا سال 2020

منبع: (BP, 2021)

شکل (1)، میزان تجارت درون منطقه‌ای گاز طبیعی را در سطح جهانی از سال 2010 تا سال 2020 بر اساس تجارت در مناطق مختلف جهان و همچنین به تفکیک واردات و صادرات با استفاده از خطوط لوله و LNG نشان می‌دهد. بر اساس گزارش فوق که پایگاه اطلاعرسانی BP آن را منتشر نموده است، مجموع واردات گاز طبیعی در اروپا (از طریق خطوط لوله و LNG) با میزان 1/326 میلیارد متر مکعب در سال 2020 قابل توجه است. همچنین مجموع صادرات گاز طبیعی روسیه بر اساس خطوط لوله و LNG در سال 2020 برابر 1/238 میلیارد متر مکعب بوده است که بیشترین میزان صادرات جهانی را به خود اختصاص داده است.

چین بازار بزرگ مصرف آینده دنیا است و ایران نیز یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان انرژی در جهان است. چین یک بازار قابل اتکا برای ایران است و ایران نیز با توجه به ذخایر عظیم انرژی یک تأمین‌کننده قابل اتکا برای چین به شمار می‌رود. کشور چین روز به روز نیاز بیشتری به مصرف انرژی دارد و ایران نیز به نوبه خود یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان نفت و گاز است. همچنین چین برای توسعه خود نیاز به انرژی تمیز دارد و این انرژی تمیز تا حد زیادی در گرو مصرف گاز و LNG است که ایران یکی از تولیدکنندگان عمده آن است (قاضی زاده و طالبی فر، 2010: 169).

3. روش پژوهش

روش پژوهش در این تحقیق، روش کیفی است که عبارت از مجموعه فعالیت‌هایی مانند مشاهده، مصاحبه و شرکت گسترده در فعالیت‌های پژوهشی است که هرکدام به نحوی پژوهشگر را در کسب اطلاعات دست اول درباره موضوع مورد نظر یاری می‌دهند. این روش به این صورت است که اهمیت، اهداف و مراحل هر روش و نمونه‌های کاربرد آن در پژوهش‌های سیاست‌گذاری عمومی ارائه شود تا مخاطب ضمن شناخت چگونگی انجام هر روش، با حوزه‌ها و مسائل سیاست‌گذاری عمومی که با روش‌های مختلف تجزیه‌وتحلیل کیفی انجام می‌شوند، آشنا گردد. «رایف و لیسی» تحلیل محتوا را چنین معرفی می‌کنند: «قرار دادن قاعده و محتوای ارتباطات در طبقات (مقوله‌های) خاص بر اساس قواعد و تحلیل روابط بین آن مقوله‌ها با استفاده از آزمون‌های آماری» در تعریفی از مانهایم و ریچ، «تحلیل محتوا عبارت است از توضیح، ارزیابی و تفسیر نظام‌دار ماهیت پیام.» تحلیل محتوا روشی (در واقع مجموعه‌ای از روش‌ها) را در اختیار ما می‌گذارد که به یاری آن می‌توانیم برخی از شواهد کاملاً مادی رفتارها روابط موجود بین انواع گوناگونی از بازیگران سیاسی را تا حدودی خلاصه کنیم. تحلیل محتوا از جمله روش‌های مرسوم برای مطالعه دقیق و نظام‌مند انواع متون به‌ویژه متون رسانه‌ای است و در تمامی شاخه‌های علوم اجتماعی کاربرد دارد (کمالی، 2022: 179- 180). از روش تحلیل محتوای کیفی در حوزه سیاست‌گذاری عمومی در زمینه‌های مختلفی استفاده می‌شود. از این ‌روش برای تحلیل محتوای قوانین و اسناد سیاستی جهت کشف رویکردهای سیاست‌گذاری موجود در این اسناد استفاده می‌شود. در نمونه‌هایی دیگر از این‌ روش برای بررسی انطباق یا عدم انطباق محتوای قوانین و اسناد سیاستی با یک رویکرد یا نظریه مشخص استفاده می‌شود. همچنین از تحلیل محتوای کیفی برای تحلیل گفته‌ها، نوشته‌ها و مناظره‌های سیاست‌گذاران و کاندیداهای ورود به عرصه سیاست‌گذاری نیز استفاده شده است (کمالی، 2022: 190- 191). برای انجام این روش، از فرایند کدگذاری باز و محوری استفاده شد. کدگذاری باز و محوری، به پیدایش مجموعه‌ای از مقولات که الگوی ارتباط خاصی میان هر مقوله و زیر مقوله‌هایش مشخص شده، می‌انجامد. مقولات را به هم مرتبط سازیم و نظام نظری خاصی را ارائه کنیم. پیوند دادن مقولات به یکدیگر را کدگذاری انتخابی گویند (کمالی، 2022 :212).

همچنین از ماتریس تجزیه‌وتحلیل سوات نیز استفاده گردید. ماتریس سوات می‌تواند به مدیران و سیاست‌گذاران کمک کند تا مزایا و معایب یک سازمان یا نهاد را به‌وضوح درک کنند، درعینِ‌حال، به طور سیستماتیک فرصت‌های محیط خارجی و تهدیدات رقبا را تجزیه‌وتحلیل کنند، به‌طوری‌که بتوانند به سرعت تصمیم بگیرند (لو و همکاران، 2013).

جدول 1: مدل مفهومی ماتریس سوات (Weihrich, 1982)

ماتریس سوات (SWOT)

تحلیل‌های داخلی

نقاط قوت (S)

نقاط ضعف (W)

تحلیل‌های خارجی

فرصت‌ها (o)

تهدیدها (T)

استراتژی‌های (SO)

استراتژی‌های (ST)

استراتژی‌های (wo)

استراتژی‌های (WT)

در ماتریس سوات، استراتژی‌های SO، ST، WO و WT به صورت زیر تعریف شده است:

v استراتژی‌های SO (قوت-فرصت)، یعنی مطابق با اصول به حداکثر رساندن هر دو نقطه قوت و فرصت‌ها (Max–Max)، شایستگی‌ها را افزایش دهید و از فرصت‌ها استفاده کنید.

v استراتژی‌های ST(قوت-تهدید)، یعنی مطابق با اصول به حداکثر رساندن نقاط قوت و به حداقل رساندن تهدیدات (Max–Min)، تقویت مزایا و اجتناب از خطرات.

v استراتژی‌های WO (ضعف- فرصت)، یعنی مطابق با اصول به حداقل رساندن معایب و حداکثر کردن فرصت‌ها (Min-Max)، کاهش نقاط ضعف و استفاده از فرصت‌ها.

v استراتژی‌های WT(ضعف-تهدید)، یعنی مطابق با اصول به حداقل رساندن هر دو تهدید و معایب (Min–Min)، کاهش تهدیدات و غلبه بر کاستی‌ها (Lu et al., 2013).

شیوه انجام تحقیق بدین شکل است که در این پژوهش از چهارچوب تحلیلی ماتریس سوات استفاده شد تا ضمن بررسی نقاط قوت، ضعف، فرصت‌ها و تهدیدهای سیاست‌گذاری انرژی گاز ایران به تعیین استراتژی‌های مناسب پرداخته شود. بخشی از فرایند جمع‌آوری داده‌ها بر اساس بررسی و مطالعات اسنادی و کتابخانه‌ای انجام شد. علاوه بر این متناسب با سؤالات فرعی پژوهش، 10 مصاحبه نیمه استاندارد برای احصای نقاط قوت، ضعف، فرصت‌ها و تهدیدهای انرژی گاز ایران برای کارشناسان صنعت گاز و انرژی کشور، اساتید دانشگاه‌ها و پژوهشگران اندیشکده‌ها و مدیران و مسئولان نهادهای مرتبط در مسئله انرژی ارسال گردید و پس از دریافت پاسخ‌ها، با استفاده از روش تحلیل محتوای کیفی، کدگذاری شدند. سپس کدهای مربوطه از پرسش‌نامه‌ها استخراج گردید و در اجزای چهارگانه ماتریس سوات دسته‌بندی شدند. کدهای مندرج در سطر و ستون‌های اصلی ماتریس‌های تهاجمی، تدافعی، محافظه‌کارانه (محتاطانه) و رقابتی از میان کدهای احصا شده (که به‌طور میانگین 33 کد برای هرکدام از عناصر سوات دریافت شد)، تدوین گردید. معیار نمونه‌گیری از مصاحبه‌ها، دستیابی به اشباع نظری بود؛ به این صورت که نمونه‌گیری تا دستیابی به تکرار مفاهیم استخراج و به دست نیامدن مفهوم جدید ادامه یافت. سپس بر اساس انجام 10 مصاحبه استاندارد، سؤالات پژوهش از افراد مصاحبه شونده خبره و متخصص در حوزه انرژی و سیاست خارجی مورد پرسش قرار گرفت. سپس بر اساس تحلیل محتوای کیفی مصاحبه‌ها، استراتژی‌های آینده‌پژوهانه سیاست‌گذاری انرژی گاز ایران متناسب با اجزای ماتریس سوات، به‌صورت تقاطع‌گیری و مبتنی بر نظریه رئالیسم، صورت پذیرفت. جامعه مورد مطالعه گردآوری بر اساس مطالعات اسنادی و تولید داده مبتنی بر پرسش‌نامه و مصاحبه با تعدادی از اساتید دانشگاه‌ها، کارشناسان و مدیران فعلی و سابق اجرایی در وزارت نفت، وزارت امور خارجه، شرکت ملی گاز ایران، کارشناسان موسسه مطالعات بین‌المللی انرژی وزارت نفت، پژوهشگران اندیشکده‌های حوزه انرژی و برخی دیگر از کارشناسان نهادهای مربوطه و همین‌طور بررسی اسناد و گزارش‌های کارشناسی و بالادستی کشور در خصوص انرژی گاز ایران است. داده‌های مورد استفاده در این پژوهش شامل گزارش‌ها، پرسش‌نامه‌ها و مصاحبه‌ها بوده است که به صورت هدفمند گردآوری شده و در تجزیه‌وتحلیل پژوهش مورد استفاده قرار گرفته شده است. به‌طورکلی برای انجام این پژوهش، 20 مصاحبه صورت پذیرفت.

4. یافته‌های پ‍‍ژوهش

4-1. یافته‌های پژوهش بر اساس کدگذاری محوری

یافته‌های این پژوهش بر اساس کدگذاری محوری در 4 محور اصلی دسته‌بندی شده‌اند که هرکدام از محورها به همراه کدهای احصا شده با ذکر منبع در ادامه این بخش به تفصیل می‌آید:

جدول 2: نقاط قوت سیاست‌گذاری انرژی گاز در ایران

عنوان کُد	نمونه داده
دومین دارنده ذخایر گاز طبیعی در جهان	بر مبنای ذخایر شناخته شده نفت و گاز جهان، در هر دو گروه، ایران رتبه دوم جهان را داراست (ملکی، 2014: 160).
همجوار بودن با کشورهای فاقد قدرت سیاسی و نظامی برتر	قرارداشتن در حاشیه خلیج‌فارس، طول مرزهای زمینی گسترده ایران با کشورهای تازه استقلال یافته شوروی، ذخایر گازی غنی، دسترسی به آب‌های آزاد، همجوار بودن با کشورهای فاقد قدرت سیاسی و نظامی برتر (رضایی و همکاران،2018: 70).
دسترسی به آب‌های آزاد	قرار داشتن در حاشیه خلیج فارس، طول مرزهای زمینی گسترده ایران با کشورهای تازه استقلال یافته شوروی، ذخایر گازی غنی، دسترسی به آب‌های آزاد، همجوار بودن با کشورهای فاقد قدرت سیاسی و نظامی برتر (رضایی و همکاران،2018: 70).
موقعیت ژئواستراتژیکی ایران	این موقعیت ژئواستراتژیک با توجه به روند افزایش مصرف نفت برای کشورهای عضو اتحادیه اروپا و اندک بودن ذخایر نفت و گاز در اروپا حائز اهمیت است (اعتصامی، 2018: 115).
دارا بودن مجهزترین خطوط لوله انتقال گاز	با توجه به اقدامات صورت گرفته برای تبدیل ایران به هاب گازی منطقه، خوشبختانه ایران یکی از مجهزترین خطوط لوله انتقال گاز را در بین کشورهای منطقه دارد (رضایی و همکاران، 2018: 79).
موقعیت ویژه شبکه گازرسانی گسترده	موقعیت ویژه شبکه گازرسانی گسترده و همچنین جغرافیای سیاسی خاص کشور شرایطی را مهیا کرده است که می‌توان از این فرصت در جهت تشکیل حداقل یک هاب منطقه‌ای استفاده کرد (رضایی و همکاران، 2018: 81).
واقع شدن ایران در مرکز کانون انرژی جهان	از دیگر ویژگی‌های ژئوپلیتیک انرژی ایران که سبب ارتقای جایگاه ایران در امنیت انرژی جهانی شده، واقع شدن ایران در مرکز کانون استراتژیک انرژی جهان است (اعتصامی، 2018: 107).
افزودن به ظرفیت گاز کشور با برداشت گاز از فاز ۱۱ پارس جنوبی	پروژه فاز ۱۱ پارس جنوبی طرحی بود که ۲۰ سال نگه‌داشته شد و طرف قطری از این میدان گاز استخراج می‌کرد اما در این دولت با حرکت ابتکاری و با انتقال سکو، کار فاز ۱۱ آغاز شد که با این مهم به ظرفیت گاز کشور افزوده می‌شود (شانا، 2023).
دانش و توان فنی و مهندسی نیروی انسانی داخلی	آغاز تولید گاز در فاز ۱۱ پارس جنوبی نشان‌دهنده اقتدار و توان متخصصان داخلی است (شانا، 2023).
اقتصادی‌ترین، امن‌ترین و نزدیک‌ترین گذرگاه گازی کشورهای آسیای میانه به بازارهای جهانی	ایران، به‌عنوان اقتصادی‌ترین، امن‌ترین و نزدیک‌ترین گذرگاه گازی کشورهای آسیای میانه به بازارهای جهانی و به‌ویژه کشورهای جنوب آسیا و اروپا، نقشی انکار نشدنی در بازارهای جهانی انرژی داشته و خواهد داشت (اعتصامی، 2018: 108).
نزدیکی به خط لوله ناباکو	در یکی از پرسش‌نامه‌ها به نزدیکی به خط لوله نوباکو به‌عنوان نقطه قوت انرژی گاز ایران اشاره شده است (پرسش‌نامه 1، 2023).
عمق پایین ذخایر دریایی گاز ایران	عمق پایین ذخایر دریایی گاز ایران به‌عنوان نقطه قوت دیگری در پرسش‌نامه مورد اشاره قرار گرفته است (پرسش‌نامه 1، 2023).
پراکندگی کم منابع گازی و اقتصادی بودن استخراج گاز	متخصصین، پراکندگی کم منابع گازی و اقتصادی بودن استخراج گاز را به‌عنوان یکی از نقاط قوت انرژی گاز می‌دانند (پرسش‌نامه 1، 2023).
قرار گرفتن ایران در منطقه استراتژیک خاورمیانه	قرار گرفتن ایران در منطقه استراتژیک خاورمیانه به‌عنوان یکی از نقاط قوت انرژی گاز ایران در پرسش‌نامه‌ای اشاره شده است (پرسش‌نامه 2، 2023).
ارزان بودن انرژی گاز ایران	یکی از نکاتی که در پرسش‌نامه‌های این پژوهش به آن اشاره شده است، ارزان بودن انرژی گاز ایران است (پرسش‌نامه 4، 2023).
امکان انتقال از طریق خط لوله	یکی از نقاط قوت مورد اشاره در پرسش‌نامه پژوهش حاضر، امکان انتقال از طریق خط لوله بوده است (پرسش‌نامه 4، 2023).
توانایی احداث پالایشگاه‌های گازی	در پرسش‌نامه‌ای، توانایی احداث پالایشگاه‌های گازی به‌عنوان نقطه قوت صنعت گاز کشور بیان گردیده است (پرسش‌نامه 5، 2023).
موقعیت مناسب برای صادرات گاز	موقعیت مناسب برای صادرات گاز، در یکی از منابع پرسش‌نامه‌ای این پژوهش به‌عنوان یکی از نقاط قوت برای سیاست‌گذاری انرژی گاز مورد اشاره قرار گرفته است (پرسش‌نامه 5، 2023).
دارا بودن میادین دریایی و خشکی گازی با پتانسیل بالا	در پرسش‌نامه‌ای به دارا بودن میادین دریایی و خشکی گازی با پتانسیل بالا به‌عنوان نقطه قوت اشاره شده است (پرسش‌نامه 5، 2023).
وجود زیرساخت‌های فرآوری گاز	وجود زیرساخت‌های فرآوری گاز، نقطه قوت دیگری هست که توسط متخصصین امر، به‌عنوان نقطه قوت معرفی شده است (پرسش‌نامه 6، 2023).
ظرفیت تولید حجم معین گاز	متخصصان مربوطه، ظرفیت تولید حجم معین گاز را به‌عنوان یکی از نقاط قوت این حوزه در قالب یک پرسش‌نامه اشاره کرده‌اند (پرسش‌نامه 7، 2023).
قرار داشتن ایران در حاشیه منطقه خلیج فارس	در پرسش‌نامه‌ای، به قرار داشتن ایران در حاشیه منطقه خلیج فارس به‌عنوان نقطه قوت اشاره گردیده است (پرسش‌نامه 8، 2023).
نزدیک‌ترین مسیر ترانزیتی گاز به جنوب شرق آسیا و اروپا	کارشناسان روابط بین‌الملل، دارا بودن نزدیک‌ترین فاصله ترانزیتی گاز به جنوب شرق آسیا و اروپا را به‌عنوان یکی از نقاط قوت این حوزه عنوان نموده‌اند (پرسش‌نامه 8، 2023).
مرزهای زمینی گسترده با کشورهای حوزه شمالی	در یکی از پرسش‌نامه‌ها، مرزهای زمینی گسترده با کشورهای حوزه شمالی به‌عنوان یک نقطه قوت برای انرژی گاز ایران برشمرده شده است (پرسش‌نامه 8، 2023).
قرار گرفتن ایران در مرکز کریدور شمال به جنوب و شرق به غرب	قرار گرفتن ایران در مرکز کریدور شمال به جنوب و شرق به غرب توسط اساتید روابط بین‌الملل به‌عنوان نقطه قوت دیگری برای انرژی گاز ایران مورد اشاره قرار گرفته است (پرسش‌نامه 8، 2023).
برخورداری از نیروی انسانی کافی و جوان	یکی از متخصصان دانشگاهی حوزه نفت و گاز کشور در قالب پرسش‌نامه‌ای، برخورداری از نیروی انسانی کافی و جوان را به‌عنوان یکی از نقاط قوت این حوزه بیان نمودند (پرسش‌نامه 9، 2023).
خطوط لوله گازی توسعه یافته در اقصی نقاط ایران	یکی از اساتید و متخصصان دانشگاهی صنعت نفت و گاز کشور در قالب پرسش‌نامه‌ای، خطوط لوله گازی توسعه یافته در اقصی نقاط ایران که امکان صادرات به همسایگان و دنیا را میسر می‌سازد را به‌عنوان یکی دیگر از نقاط قوت صنعت گاز ایران برشمردند (پرسش‌نامه 10، 2023).

جدول 3: نقاط ضعف سیاست‌گذاری انرژی گاز در ایران

جدول 4: فرصت‌های سیاست‌گذاری انرژی گاز در ایران

جدول 5: تهدیدهای سیاست‌گذاری انرژی گاز در ایران

4-2. استراتژی‌های تهاجمی قوت - فرصت (SO)

ایـن حـالت، مـطـلوب‌تـرین و مناسب‌ترین حالت برای سازمان است و بدین معنی است که سـازمـان ضـمـن آنـکـه از تـوانـایـی‌هـا و نـقـاط قـوت در خـور و قابل اتکایی برخوردار است، در محیط تعاملی و زمینه‌ای خود نیز با فرصت‌های مناسب و گران‌بهایی مواجه است. بنابراین، این دسته از راهبردها چگونگی به‌کارگیری توان موجود در جهت بهره‌برداری حداکثری از فرصت‌های مغتنم محیطی و بیرونی را بیان می‌دارد.

ماتریس 1: استراتژیهای تهاجمی سیاستگذاری انرژی گاز در ایران

قوتها فرصت‌ها	دارنده دومین ذخایر گاز طبیعی در جهان و دارا بودن میادین دریایی و خشکی گازی با پتانسیل بالا و افزوده شدن به ظرفیت تولید گاز با آغاز برداشت از فاز 11 پارس جنوبی	دارای بیشترین مرز خشکی با کشورهای مصرف‌کننده انرژی که فاقد قدرت سیاسی و نظامی برتر هستند	دسترسی به آب‌های آزاد و موقعیت ژئواستراتژیکی ایران در منطقه خاورمیانه و واقع شدن ایران در مرکز کانون انرژی جهان	مجهزترین شبکه گازرسانی گسترده خطوط لوله انتقال گاز در کشور و امکان ترانزیت و سواپ گاز به متقاضیان با استفاده از این شبکه	عمق پایین ذخایر دریایی گاز ایران و پراکندگی کم منابع گازی و اقتصادی بودن استخراج گاز	دانش و توان فنی و مهندسی نیروی انسانی جوان داخلی و توانایی احداث پالایشگاه‌های گازی	قرار گرفتن ایران در مرکز کریدور شمال به جنوب و شرق به غرب و نزدیک‌ترین مسیر ترانزیتی گاز به جنوب شرق آسیا و اروپا و دارا بودن مرزهای زمینی گسترده با کشورهای حوزه قفقاز و اتصال بین دو مرکز انرژی جهان یعنی دریای خزر و خلیج فارس
فرصت ژئواکونومیکی مناسب ایران و همسایگی با کشورهای بزرگ مصرف‌کننده گاز مثل عراق، ترکیه و پاکستان	انعقاد قراردادهای بلند مدت صادرات گاز طبیعی به کشورهای همسایه	ایجاد سیاست‌های امنیت انرژی با تکیه بر قدرت نظامی برتر ایران در منطقه	حضور در بازارهای همسایه و منطقه و فروش گاز و تشکیل هاب گازی در ایران	رایزنی به‌منظور فروش گاز به کشورهای مصرف‌کننده	افزایش ظرفیت تولید گاز با توجه به اقتصادی بودن استخراج و تولید گاز		انتقال گاز از طریق خط لوله به کشورهای همسایه نیازمند به گاز
امکان سوآپ و ترانزیت گاز طبیعی با وجود کشورهای همسایه متقاضی گاز و استفاده از ظرفیت دیپلماسی آسیایی برای صادرات و ترانزیت گاز ایران	انعقاد قراردادهای کوتاه مدت و بلندمدت سوآپ گاز طبیعی و ترانزیت گاز به اروپا	تقویت سیاست همسایه‌گرایی در قالب نظریه سیاست خارجی انرژی‌گرا و انتقال انرژی گاز به همسایگان متقاضی گاز	تقویت سواپ گازی در ایران و افزایش انتقال گاز از طریق تقویت دیپلماسی انرژی به کشورهای منطقه و بازارهای جهانی با توجه به موقعیت ژئواستراتژیکی عالی ایران	استفاده از شبکه گسترده گازرسانی و خطوط لوله داخل کشور به‌منظور انتقال گاز به کشورهای همسایه	سرمایه‌گذاری در زمینه توسعه میادین برای افزایش تولید گاز طبیعی و توسعه صادرات	توسعه بازارهای صادراتی این صنعت با استفاده از ظرفیت نخبگانی فنی داخل کشور	بهره‌برداری از موقعیت منطقه‌ای و جغرافیایی کشور برای فروش گاز طبیعی از طریق مسیرهای ترانزیتی کم‌نظیر کشور
عضویت ایران در قطب‌های جدید قدرت اقتصادی در جهان مثل بریکس (BRICS) و شانگهای و عضویت در GECF و نزدیکی به بازار مصرف گاز اروپا ضمن تلاش کشورها برای دور شدن از گاز روسیه	دسترسی به بازارهای مصرف جدید و امکان جذب سرمایهگذار	انتصاب افراد متخصص و خبره به‌عنوان رایزن انرژی در سفارت‌خانه‌ها و سازمان‌های بین‌المللی توسط وزارت نفت و امور خارجه	رایزنی به‌منظور فروش گاز طبیعی به کشورهای عضو بریکس و شانگهای و مجمع GECF		دعوت از بخش انرژی کشورهای عضو بریکس به‌منظور سرمایه‌گذاری در بخش انرژی گاز ایران	گسترش تحقیقات فنی و توسعه‌ای و تربیت نیروی انسانی مهندسی و تلاش برای ایجاد مرکز جذب و صدور دانش و خدمات فنی به کشورهای عضو بریکس و شانگهای و کشورهای عضو مجمع GECF
اشراف بر تنگه استراتژیک هرمز در زمان روند فزاینده تقاضای گاز در جهان و کمبود LNG در بازارهای توسعه‌نیافته و در حال توسعه		کنترل همه‌جانبه بر تنگه هرمز با تکیه بر قوای نظامی به‌منظور غلبه بر تهدیدات کشورهای متخاصم و امتیازگیری از آنان مثل رفع تحریم‌ها و امکان فروش انرژی کشور به متقاضیان جهانی	ورود به بازارهای جهانی با استفاده از فناوری LNG به‌منظور صادرات گاز از طریق این فناوری			به‌کارگیری ظرفیت مهندسی فنی و دانش‌آموختگان صنعت نفت و گاز کشور جهت تمرکز بر ساخت فناوری‌های مرتبط با صنعت LNG	تکیه بر توان نظامی ایران و استفاده سیاسی از موقعیت بی‌نظیر ژئوپلیتیک ایران در جهان به‌منظور تبدیل شدن به هاب انرژی جهان
امکان جذب منابع مالی مورد نیاز داخلی و خارجی در حوزه نفت و گاز و استفاده از سرمایه‌گذاری کشورهای حوزه خلیج‌فارس برای افزایش تولید و تلاش برای تقویت سیاست منطقه‌گرایی	تلاش لازم و ایجاد سازوکار قانونی برای جذب منابع مالی مورد نیاز در جهت استحصال و صادرات گاز طبیعی		گسترش همکاری‌های منطقه‌ای در قالب قراردادهای همکاری متقابل و تقویت جایگاه کشور به‌عنوان یکی از تأمین‌کنندگان عمده گاز منطقه		تدوین سیاست‌های جذب منابع مالی و سرمایه‌گذاری در استخراج گاز با توجه به پراکندگی و عمق کم و اقتصادی بودن استخراج گاز	گسترش پژوهش‌های زیربنایی و بنیادین و پرورش نیروی انسانی مجرب و متخصص و تلاش برای ایجاد مرکز صدور دانش و خدمات فنی به سایر کشورها
مشکل سیاسی میان اروپا و روسیه و امکان حضور ایران در بازار اروپا و احتمال بهبود روابط با کشورهای غربی و حذف تحریم‌ها	امکان جذب سرمایه‌گذار و انعقاد قراردادهای ترانزیت گاز به اروپا	استفاده از ظرفیت‌های ترانزیتی گاز از طریق مرزهای زمینی و ایجاد کریدورهای انرژی با کشورهای اروپایی مستقل از آمریکا	انتقال گاز از طریق LNG به کشورهای اروپایی با توجه به فرصت پیش‌آمده جنگ روسیه و اوکراین		مذاکره اقتصادی سازنده با کشورهای اروپایی به‌منظور سرمایه‌گذاری در بازار اقتصادی انرژی گاز ایران		مشارکت فعال در بازار انرژی اروپا به‌منظور پرکردن جای خالی روسیه در این بازار
زمانبر بودن جایگزینی انرژی‌های تجدیدپذیر و برخی مشکلات مرتبط با آن‌ها و تأکید بر مشکلات زیست‌محیطی پایین گاز نسبت به فرآورده‌های نفتی دیگر	افزایش تولید و انتقال و صادرات گاز طبیعی به‌عنوان انرژی پاک و مطلوب به کشورهای متقاضی			استفاده از شبکه گسترده توزیع و انتقال گاز به کشورهای همسایه که فاقد بسترهای استفاده از انرژی‌های تجدیدپذیر هستند.		توسعه صنعت تجهیزات گاز و سایر صنایع وابسته و مهندسی انرژی در سطح بین‌الملل و رشد و توسعه فناوری در زمینه‌های استخراج و صنایع گاز.

4-3. استراتژی‌های محافظه‌کارانه ضعف- فرصت (WO)

در ایـن حـالت، هر چند فرصت‌های متعدد و گران‌بهایی برای سازمان در محیط فراهم است ولی، از سـوی دیـگـر ضـعـف‌هـا و نـاتـوانـی‌هـا و آسـیـب‌پـذیـری‌هـای جـدی نـیـز آن را در برگرفته است. بنابراین، با استفاده از راهبردهای (WO) باید نهایت تلاش خود را برای جبران ضعف‌ها و ناتوانی‌های خود با استفاده از فرصت‌های محیطی به کار بندد.

ماتریس 2: استراتژی‌های محافظه‌کارانه سیاست‌گذاری انرژی گاز در ایران

ضعفها فرصت‌ها	فقدان راهبرد در مصرف منابع گاز طبیعی و وابستگی حدود ۷۰ درصد از سبد انرژی کشور به گاز و نداشتن برنامه در رابطه با سهم گاز و سایر انرژی‌ها در سبد انرژی در بلند مدت و تنوع انرژی پایین در کشور	ضعف در شناخت و تحلیل بازار گاز و عدم دسترسی به بازارهای مالی دنیا و کمبود منابع مالی برای توسعه میادین و اجرای پروژه‌های صنعت گاز در کشور و عدم امنیت در بازار سرمایه برای جذب سرمایه‌گذار	نبود دانش مدیریت پروژه برای توسعه گاز و عدم تناسب حجم تولید و حجم ذخایر گاز و متوسط قیمت پایین گاز در کشور و اقتصاد پایین و ارزش‌گذاری غیر واقعی قیمت گاز	مصرف فزاینده و کسری تراز گاز در کشور و تولید کمتر از توان بالقوه و ناکافی بودن نظام ذخیره‌سازی گاز طبیعی در ایران	ظرفیت بسیار پایین ایران در تولید LNG و عدم دسترسی به فناوری‌های روز دنیا و عدم امکان انتقال و صادرات گاز به‌صورت LNG و ارتباط ضعیف با کشورهای صاحب فناوری	کاهش پایداری گاز در زمان فصول سرد سال بعلت بالا رفتن مصرف داخل و بروز ناترازی و بهره‌وری پایین در مصرف گاز و عدم توجه به بهینه‌سازی مصرف گاز در کشور	میادین گازی توسعه‌نیافته و رتبه پایین در تولید گاز در ایران
فرصت ژئواکونومیکی مناسب ایران و همسایگی با کشورهای بزرگ مصرف‌کننده گاز مثل عراق، پاکستان و چین	همکاری با کشورهای بزرگ مصرف‌کننده گاز در زمینه توسعه منابع تجدیدپذیر	ایجاد فرصت برای شرکت‌های داخلی دانش‌بنیان و اجرای پروژه‌های مشترک با مصرف‌کنندگان بزرگ	استفاده از دانش و فناوری شرکت‌های کشورهای دوست و همگرا در توسعه میادین گازی و افزایش حجم تولید و مبادله گاز با آن کشورها		خرید تجهیزات فنی و سامانه LNG از کشورهای بزرگ مصرف‌کننده درازای نفت (تهاتر)		ایجاد تسهیلات حقوقی و قراردادی به‌منظور ورود شرکت‌های خارجی جهت توسعه میادین گازی و تولید و استخراج گاز
امکان سوآپ و ترانزیت گاز طبیعی با وجود کشورهای همسایه متقاضی گاز و استفاده از ظرفیت دیپلماسی آسیایی برای صادرات و ترانزیت گاز ایران	همکاری با کشورهای متقاضی سوآپ و ترانزیت از مسیر ایران، در زمینه توسعه منابع تجدیدپذیر	تلاش برای تقویت کریدورهای ترانزیت انرژی در داخل ایران		جایگزینی انرژی‌های تجدیدپذیر بجای مصرف گاز در داخل و تقویت امکان صادرات گاز طبیعی به خارج		واردات گاز از کشورهای همسایه مانند ترکمنستان به‌منظور رفع ناترازی و نیاز داخل در فصول سرد و البته بهینه‌سازی مصرف گاز در داخل	افزایش تولید گاز به‌منظور افزایش قدرت دیپلماسی
عضویت ایران در قطب‌های جدید قدرت اقتصادی در جهان مثل بریکس (BRICS) و شانگهای و عضویت در GECF و نزدیکی به بازار مصرف گاز اروپا ضمن تلاش کشورها برای دور شدن از گاز روسیه	همکاری با کشورهای متقاضی عضو، در زمینه توسعه منابع تجدیدپذیر	استفاده از ظرفیت مالی و سرمایه‌گذاری کشورهای عضو بریکس و شانگهای و GECF به‌منظور سرمایه‌گذاری در اجرای پروژه‌های صنعت گاز ایران و انجام تهاتر یا تبادل پول متقابل	استفاده از دانش فنی و دیپلماسی علمی با کشورهای عضو بریکس، شانگهای و GECF به‌منظور توسعه میادین گازی و انتقال دانش و فناوری		استفاده از ظرفیت عضویت در بریکس و سازمان‌های بین‌المللی جهت توسعه فناوری‌های صنعت گاز و خرید یا تهاتر نفت یا گاز با کشتی‌های LNG		استفاده از شرکت‌های فناور و تخصصی حوزه گاز قطب‌های اقتصادی بریکس و شانگهای در توسعه میادین جدید گازی
اشراف بر تنگه استراتژیک هرمز در زمان روند فزاینده تقاضای گاز در جهان و کمبود LNG در بازارهای توسعه‌نیافته و در حال توسعه		محدود کردن تردد کشتی‌های دولت‌های تحریم‌کننده نظام بانکی ایران از تنگه هرمز به‌منظور امتیازگیری به‌منظور رفع تحریم‌های مالی و بانکی جهت امکان فروش گاز به بازارهای جهانی		امکان جایگزینی معامله تهاتری گاز با فناوری‌های مورد نیاز کشور مانند LNG و ورود به بازارهای توسعه‌نیافته از طریق دریا	تسلط سیاسی- نظامی بر تنگه استراتژیک هرمز و اعمال محدودیت بر تردد کشتی‌های ال‌ان‌جی کشورهای متخاصم و امتیازگیری برای صادرات گاز ایران
امکان جذب منابع مالی مورد نیاز داخلی و خارجی در حوزه نفت و گاز و استفاده از سرمایه‌گذاری کشورهای خلیج فارس برای افزایش تولید و تلاش برای تقویت سیاست منطقه‌گرایی	ایجاد فرصت برای شرکت‌های داخلی دانش‌بنیان و اجرای پروژه‌های مشترک با کشورهای منطقه به‌منظور تنوع‌بخشی به سبد انرژی کشور	ایجاد صندوق ذخیره ارزی ناشی از فروش نفت و گاز (انرژی) و عدم برداشت از این صندوق جز برای موارد توسعه زیرساخت‌های اساسی کشور		اعمال محدودیت و جرائم نقدی سنگین و بازدارنده بر هدردهندگان انرژی در بخش دولتی، حاکمیتی و خصوصی تجاری و به‌ویژه در فصول گرم و سرد سال	مقاوم‌سازی اقتصاد انرژی با تأکید بر خرید فناوری LNG از اروپا و چین	سیاست‌گذاری تأمین انرژی پایدار داخلی با تمرکز بر گسترش و توسعه زیرساخت‌های تجدیدپذیر و جذب سرمایه‌های خارجی برای استخراج و تولید گاز و صادرات آن به کشورهای منطقه	توسعه میادین گازی و استخراج و تولید و صادرات بیشتر گاز طبیعی به کشورهای منطقه با جذب مشارکت و سرمایه‌گذاری داخلی و خارجی
مشکل سیاسی میان اروپا و روسیه و امکان حضور ایران در بازار اروپا و احتمال بهبود روابط با کشورهای غربی و حذف تحریم‌ها	جذب سرمایه‌گذاری خارجی کشورهای بزرگ مصرف‌کننده گاز در اروپا	به‌کارگیری سیاست دلارزدایی و استفاده از پول‌های کشورهای دو طرف به جهت غلبه بر تحریم‌های مالی و امکان تجارت گاز طبیعی	تقویت دیپلماسی خارجی انرژی گرا با کشورهای مختلف به‌ویژه در سطح منطقه به‌منظور غلبه بر تحریم‌ها و افزایش صادرات گاز		صادرات نفت و گاز به اروپا در ازای خرید تجهیزات و فناوری LNG برای کشور
زمانبر بودن جایگزینی انرژی‌های تجدیدپذیر و برخی مشکلات مرتبط با آن‌ها و تأکید بر مشکلات زیست محیطی پایین گاز نسبت به فرآورده‌های نفتی دیگر	کنترل تورم داخلی به‌منظور امکان استفاده از تنوع انرژی و سبدهای انرژی مختلف در داخل کشور	توسعه شرکت‌های ذخیره‌سازی گاز در نقاط مختلف کشور و حرکت سریع‌تر به سمت استفاده از انرژی‌های نو و تجدیدپذیر	جمع‌آوری و بازیابی گازهای مشعل و صادرات آن	ارائه یارانه دولتی به مصرف‌کنندگان بخش خانگی به‌منظور جایگزینی انرژی‌های خورشیدی با انرژی گاز و پاداش مالی برای مصرف کمتر گاز به واحدهای کم‌مصرف		الزام دستگاه‌های دولتی و حاکمیتی با اولویت اصلی به استفاده از منابع انرژی‌های تجدیدپذیر مانند پنل‌های خورشیدی در تأمین برق و بخشی از گرمایش و سرمایش مورد نیاز	توسعه سریع‌تر میادین گازی و تلاش برای تولید بیشتر گاز و جایگزینی سریع‌تر انرژی‌های تجدیدپذیر در داخل کشور

4-4. استراتژی‌های رقابتی قوت-تهدید (ST) و تحلیل آن‌ها

در ایـن حـالت، سـازمـان هـر چـنـد از قـوت‌هـا و تـوانـایـی‌هـای قـابـل اتـکـایی برخوردار است، ولی در محیط تعاملی و زمینه‌های خود نیز با چالش‌ها و تهدیدهای متعدد و جدی روبه‌رو است. بنابراین، این دسته از راهبردها چگونگی بهره‌گـیـری از حـداکـثـر تـوان مـوجـود بـرای مـقابله بهینه با فشارها، چالش‌ها و تهدیدهای محیطی را ترسیم می‌کند.

ماتریس 3: استراتژیهای رقابتی سیاستگذاری انرژی گاز در ایران

قوتها تهدیدها	دارنده دومین ذخایر گاز طبیعی در جهان و دارا بودن میادین دریایی و خشکی گازی با پتانسیل بالا و افزوده شدن به ظرفیت تولید گاز با آغاز برداشت از فاز 11 پارس جنوبی	دارای بیشترین مرز خشکی با کشورهای مصرفکننده انرژی که فاقد قدرت سیاسی و نظامی برتر هستند	دسترسی به آبهای آزاد و موقعیت ژئواستراتژیکی ایران در منطقه خاورمیانه و واقع شدن ایران در مرکز کانون انرژی جهان	مجهزترین شبکه گازرسانی گسترده خطوط لوله انتقال گاز در کشور و امکان ترانزیت و سواپ گاز به متقاضیان با استفاده از این شبکه	عمق پایین ذخایر دریایی گاز ایران و پراکندگی کم منابع گازی و اقتصادی بودن استخراج گاز	دانش و توان فنی و مهندسی نیروی انسانی جوان داخلی و توانایی احداث پالایشگاههای گازی	قرار گرفتن ایران در مرکز کریدور شمال به جنوب و شرق به غرب و نزدیک ترین مسیر ترانزیتی گاز به جنوب شرق آسیا و اروپا و دارا بودن مرزهای زمینی گسترده با کشورهای حوزه قفقاز
محدودیت شرکتهای بینالمللی به دلیل تحریمها علیه ایران و عدم دسترسی به فناوریهای برتر به دلیل اعمال انواع تحریمهای اولیه، ثانویه و بینالمللی و عدم امکان صادرات گاز بر اساس شرایط جهانی	دیپلماسی انرژی فعال و جذب سرمایهگذاران خارجی با اعطای امتیاز ویژه (به طور مثال مشارکت در بهرهبرداری و صادرات گاز)	استفاده از مبادلات تهاتری و واحد پولی منطقهای در نقل و انتقال انرژی گاز		تبیین و ارائهی امکان استفاده از شبکه عظیم خطوط لوله گازی توسعه یافته در اقصی نقاط ایران و امکان صادرات سریع گاز به همسایگان و دیگر کشورهای متقاضی گاز	رایزنی و دیپلماسی انرژی با شرکتهای بینالمللی نسبت به صرفه اقتصادی در سرمایهگذاری در صنعت گاز ایران	ارائه تسهیلات مالی و صنعتی به شرکتهای دانش بنیان داخلی به منظور افزایش تولید و استخراج گاز و ساخت سامانه LNG	سیاستگذاری به منظور استفاده از موقعیت ژئوپلیتیکی بینظیر ایران برای غلبه بر تحریمها و تبدیل شدن به هاب انرژی منطقه
وجود رژیمهای سیاسی- حقوقی مختلف پیش روی انتقال گاز ایران تا اروپا و موانع موجود در انتقال گاز دریای خزر و عدم تعادل سیاستهای ترکیه در خاورمیانه و دنیا		دیپلماسی فعال انرژی و استفاده از مناسبات سیاسی و اقتصادی با همسایگان	استفاده از موقعیت اتصال کشور به دریاهای آزاد به منظور انتقال انرژی با استفاده از LNG کشورهای متقاضی				رایزنی و دیپلماسی اقتصادی به منظور تقویت سیاست خارجی انرژیگرا با همسایگان برای تامین انرژی آنان و کشورهای دیگر
افزایش تولید گاز توسط کشورهای رقیب ایران بویژه قطر و ورود به بازارهای انرژی جهان و تلاش ترکیه در انتقال انرژی گاز و تبدیل شدن به هاب گازی منطقه	افزایش تولید گاز از ذخایر بالقوه و میادین فعال در ایران و ورود جدی تر با پشتوانهی گازی بالا به بازارهای جهانی	اعطای تخفیف و امتیاز ویژه برای صادرات گاز ایران از طریق خط لوله به کشورهای همسایه و اجرای پرژوههای اقتصادی مشترک		استفاده از ظرفیت وزارت امور خارجه به جهت استفاده از بحران سیاسی اروپا و روسیه با استفاده از ابزار دیپلماسی انرژی برای صادرات گاز به کشورهای متقاضی		استفاده از دانش نیروی متخصص جوان داخلی به منظور ساخت پالایشگاه و افزایش چند برابری میزان استخراج و تولید گاز	خرید گازهای فراوان کشورهای منطقه و ترانزیت و فروش آن از طریق سیستم انتقال گسترده داخلی به مرزهای زمینی و دریایی به متقاضیان گاز
تهدید منافع ایران در صورت سرمایهگذاری شرکتهای بزرگ نفت و گاز در توسعه مخازن و میادین مشترک کشورهای همسایه با ایران مانند قطر و توسعه پایانههای صادراتی LNG و عدم رغبت کشورهای متقاضی گاز به واردات گاز از طریق خط لوله	دفع تهدیدات بیرونی بر اساس سرمایهگذاری شرکتهای بزرگ داخلی حوزه انرژی در مبنای افزایش تولید گاز و توسعه پایانه های LNG در سواحل خلیج فارس و سواحل مکران در دریای عمان	گسترش تجارت گاز طبیعی با کشورهای همسایه مانند عراق، ترکیه، افغانستان، پاکستان و همین طور با هند و چین و اجرای پروژههای مشترک گازی مشترک با آنها	ورود شرکتهای ایرانی توانمند در سرمایهگذاری حوزه گاز در میادین مشترک با همسایگان		بیان ارزانتر بودن استخراج و تولید گاز از میادین ایران به دلیل صرفه اقتصادی با توجه به عمق پایین ذخایر گازی و جذب سرمایهگذارهای جهانی در مذاکرات سیاسی خارجی	استفاده از ظرفیت متخصصین و شرکت های دانش بنیان در اکتشاف مخازن گازی جدید با اعلام و اعمال سیاستهای تشویقی و اهدای پاداش نقدی به آنان	در دستور کار قراردادن سیاست منطقهگرایی و تقویت ارتباط با همسایگان به منظور تسهیل صادرات انرژی گاز و غلبه بر تهدیدات بیرونی
عدم توسعه متوازن در میدانهای گازی ایران مانند تجمع تمام سرمایهگذاری روی پارس جنوبی و بروز مشکل در این پالایشگاهها به عنوان بحران و تهدیدی برای کشور		انجام پروژههای اقتصادی مشترک (مانند انتقال آب از کشورهای همسایه و تحویل گاز به آنان) به منظور کاهش تهدیدهای بیرونی		افزایش صادرات گاز به کشورهای متقاضی برای همسایه با هدف ارزآوری و وابستهسازی سیاسی و امنیتی آن کشورها به ایران و کمینهکردن تهدیدها		توزیع نیروگاههای تولید گاز در نقاط مختلف با نگاه پدافند غیر عامل و استفاده از دانش انرژیهای تجدید پذیر
مشکلات مرتبط به تامین امنیت انتقال انرژی ناشی از بحرانهای سیاسی، نظامی و امنیتی در منطقه		تقویت ارتباط با همسایگان و گسترش همکاریهای فرهنگی، سیاسی و برگزاری رزمایشهای نظامی مشترک به منظور تقویت امنیت منطقهای	استفاده از ظرفیتهای کم نظیر نظامی کشور مانند ناوهای نظامی به منظور پشتیبانی جهت تامین امنیت انتقال انرژی گاز ایران از طریق LNG	استفاده درست از ظرفیت عظیم شبکه گازرسانی داخل کشور به منظور انتقال گاز به مبدا کشورهای همسایه از طریق خطوط لولهی گسترده گازرسانی			در دست گرفتن و احاطه و تسلط همه جانبه بر امنیت خلیج فارس و تنگه هرمز به عنوان مرکز ثقل تولید و انتقال انرژی جهان و در مقابل امتیازگیری از کشورهای تحریم کننده
تلاش برای جایگزینی انرژیهای تجدیدپذیر با سوختهای فسیلی در جهان و از طرفی تغییرات پارادایمی در سیاست گذاری انرژی جهان تحت فشار اهداف آب و هوایی	جایگزینی انرژیهای تجدیدپذیر مانند انرژی بادی، خورشیدی و هستهای با انرژیهای فسیلی در جهت تامین انرژی مورد نیاز داخل کشور		سرعت عمل دادن به توسعه زیرساخت های انرژیهای تجدیدپذیر در داخل و ذخیره سازی گاز طبیعی			استفاده از ظرفیت پژوهشگران دانشگاهی و صنعتی با اعطای گرنت ویژه به آنان به منظور ساخت و ارائه سیستمهای تولید انرژیهای تجدیدپذیر	تصاحب بازار کشورهای همسایه و وابستهسازی آنان به گاز ایران و توسعهی زیرساختهای لازم جهت استفاده از انرژیهای تجدیدپذیر در داخل کشور

4-5. استراتژی‌های تدافعی ضعف-تهدید (WT) و تحلیل آن‌ها

این حالت، بدترین، دشوارترین و مخاطره‌آمیزترین شرایط را برای فعالیت سازمان تـرسـیـم مـی‌کـنـد. زیـرا، عـلیرغـم آنکه بـا ضـعـف‌هـا و نـاتـوانـی‌هـای مـتـعـدد و قابل توجهی مواجه است، در محیط‌های تعاملی یا زمینه‌ای خود نیز با فشارها، چالش‌ها و تهدیدهای گوناگونی باید مقابله نماید.

ازاین‌رو، بـا اسـتـفـاده از راهـبـردهـای (WT) سـعـی مـی‌کند نقاط ضعف خود را به‌نوعی پـوشـش دهـد یـا آسیب‌پذیری‌های خود را از ناحیه تهدیدهای محیطی کمینه نموده، به حـداقل ممکن برساند و یا در صورت امکان، خود را از گزند این آسیب‌ها و تهدیدها مصون و به دور نگه دارد.

ماتریس 4: استراتژی‌های تدافعی سیاست‌گذاری انرژی گاز در ایران

نقاط ضعف تهدیدها	فقدان راهبرد در مصرف منابع گاز طبیعی و وابستگی حدود ۷۰ درصد از سبد انرژی کشور به گاز و نداشتن برنامه در رابطه با سهم گاز و سایر انرژی‌ها در سبد انرژی در بلند مدت و تنوع انرژی پایین در کشور	ضعف در شناخت و تحلیل بازار گاز و عدم دسترسی به بازارهای مالی دنیا و کمبود منابع مالی برای توسعه میادین و اجرای پروژه‌های صنعت گاز در کشور و عدم امنیت در بازار سرمایه برای جذب سرمایه‌گذار	نبود دانش مدیریت پروژه برای توسعه گاز و عدم تناسب حجم تولید و حجم ذخایر گاز و متوسط قیمت پایین گاز در کشور و اقتصاد پایین و ارزش‌گذاری غیر واقعی قیمت گاز	مصرف فزاینده و کسری تراز گاز در کشور و تولید کمتر از توان بالقوه و ناکافی بودن نظام ذخیره‌سازی گاز طبیعی در ایران	ظرفیت بسیار پایین ایران در تولید LNG و عدم دسترسی به فناوری‌های روز دنیا و عدم امکان انتقال و صادرات گاز به‌صورت LNG و ارتباط ضعیف با کشورهای صاحب فناوری	کاهش پایداری گاز در زمان فصول سرد سال بعلت بالا رفتن مصرف داخل و بروز ناترازی و بهره‌وری پایین در مصرف گاز و عدم توجه به بهینه‌سازی مصرف گاز در کشور	میادین گازی توسعه‌نیافته و رتبه پایین در تولید نفت و گاز در ایران
محدودیت شرکت‌های بین‌المللی به دلیل تحریم‌ها علیه ایران و عدم دسترسی به فناوری‌های برتر به دلیل اعمال انواع تحریم‌های اولیه، ثانویه و بین‌المللی و عدم امکان صادرات گاز بر اساس شرایط جهانی	جلوگیری از هدر رفت منابع انرژی و عدم تولید صیانتی و تلاش برای رفع ناترازی گاز طبیعی	توسعه میادین و برداشت بیشتر منابع از میادین مشترک	برگزاری همایش‌های علمی بین‌المللی در حوزه صنایع انرژی و نفت و گاز در ایران و دعوت از صاحب‌نظران بین‌المللی به‌منظور اشتراک‌گذاری دانش‌های فنی و مدیریتی و تعریف پروژه‌های مشترک با آنان	اعمال سیاست‌های قیمتی به شکل پلکانی برای مصرف‌کنندگان (به‌نوعی که هر چه مصرف گاز بیشتر باشد، قیمت به شکل تصاعدی افزایش یابد و هر چه میزان مصرف گاز کمتر باشد، سیاست‌های تشویقی در جهت کم کردن قیمت و هزینه اعمال گردد)		فرهنگ‌سازی مصرف بهینه گاز و برق از طریق رسانه جهت امکان ذخیره‌سازی گاز برای فصول سرد سال	اعلام و اعمال سیاست‌های تشویقی مانند مشارکت در سود برای شرکت‌های بین‌المللی سرمایه‌گذار در توسعه میادین گازی اعمال بند جرائم بازدارنده در توافقات بین‌المللی در صورت عدم پایبندی طرف مقابل به تعهدات
وجود رژیم‌های سیاسی و حقوقی مختلف پیش روی انتقال گاز ایران تا اروپا و موانع موجود در انتقال گاز دریای خزر و عدم تعادل سیاست‌های ترکیه در خاورمیانه و دنیا		امکان استفاده از ظرفیت سیاسی-حقوقی کشور ارمنستان (به دلیل روابط دوستانه) به‌منظور انتقال گاز در صورت بهبود شرایط سیاسی و تعامل و تقاضای اروپا از گاز ایران			ایجاد رایزنی انرژی در سفارت‌خانه‌های کشور به‌منظور مذاکره با خریداران گاز و همچنین سیاست‌گذاری جهت افزایش تأمین امنیت انتقال انرژی و رفع تحریم‌های آمریکا		توسعه میادین گازی موجود در دریای خزر و انتقال گاز به ترکیه به‌منظور وابسته‌سازی انرژی گازی ترکیه به ایران و کنترل سیاست‌های انرژی و اقتصادی و سیاسی آن در منطقه
افزایش تولید گاز توسط کشورهای رقیب ایران به‌ویژه قطر و ورود به بازارهای انرژی جهان و تلاش ترکیه در انتقال انرژی گاز و تبدیل شدن به هاب گازی منطقه	تنوع بخشی به سبد انرژی مورد نیاز کشور بر اساس تقویت و به‌کارگیری انرژی‌های نو مانند انرژی هسته‌ای به‌منظور ذخیره‌سازی و صادرات گاز و انتفاع اقتصادی و سیاسی از آن		اطمینان به نخبگان صنعت گاز در زمینه ساخت تجهیزات گازی و توسعه میادین و ساخت سیستم‌های ذخیره‌سازی با هدف تبدیل کردن ایران به هاب گازی منطقه	جایگزین‌سازی انرژی‌های تجدیدپذیر با انرژی گاز در بخش صنعت و خانگی و اعمال سیاست‌های حمایتی در این خصوص و صادرات گاز به کشورهای متقاضی به جهت وابسته‌سازی		اولویت‌بندی به اهداف صنعت گاز و توجه به صادرات و سیاست‌گذاری و تصمیم‌گیری در خصوص بهینه‌سازی مصرف داخلی و رقابت برای صادرات با کشورهای رقیب در منطقه و تصاحب بازار انرژی گاز
تهدید منافع ایران در صورت سرمایه‌گذاری شرکت‌های بزرگ نفت و گاز در توسعه مخازن و میادین مشترک کشورهای همسایه با ایران مانند قطر و توسعه پایانه‌های صادراتی LNG و عدم رغبت کشورهای متقاضی گاز به واردات گاز از طریق خط لوله		تهاتر گاز با کشورهای صاحب فناوری LNG بدین شکل که در ازای دریافت گاز معادل قیمت کشتی LNG توسط کشور متقاضیِ گاز و دارای فناوری LNG، آن کشتی و فناوری به مالکیت ایران درآمده شود.		توسعه و تولید مخازن و سیستم‌های ذخیره‌سازی گاز در نقاط مختلف کشور با رویکرد پدافند غیرعامل	جذب سرمایه‌های داخلی و خارجی با اهدای تسهیلات و انگیزش‌های رقابتی به‌منظور ساخت یا ارائه فناوری LNG و صادرات گاز		تقویت حضور شرکت‌های توانمند داخلی جهت سرمایه‌گذاری در صنعت انرژی کشور و توسعه میادین گازی
عدم توسعه متوازن در میدان‌های گازی ایران مانند تجمع تمام سرمایه‌گذاری روی پارس جنوبی و بروز مشکل در این پالایشگاه‌ها به‌عنوان بحران و تهدیدی برای کشور				سیاست‌گذاری نهادی فرا بخشی در جهت هماهنگی، تنظیم‌گری، بهینه‌سازی و افزایش بهره‌وری انرژی در کشور مانند ایجاد سازمان انرژی کشور زیر نظر شورای عالی انرژی کشور			سرمایه‌گذاری در توسعه میادین مختلف گازی مانند تمرکز بر انرژی حوزه دریای خزر به‌منظور به حداقل رساندن تهدیدهای بیرونی
مشکلات مرتبط به تأمین امنیت انتقال انرژی ناشی از بحران‌های سیاسی، نظامی و امنیتی در منطقه			تولید و ساخت سامانه‌های پدافندی و لجستیکی نظامی به‌منظور تأمین امنیت انتقال انرژی		متمرکز کردن صادرات انرژی گاز کشور از طریق LNG به دلیل انعطاف‌پذیری در تغییر مسیر انتقال آن در صورت بحران سیاسی یا نظامی در منطقه
تلاش برای جایگزینی انرژی‌های تجدیدپذیر با سوخت‌های فسیلی در جهان و از طرفی تغییرات پارادایمی در سیاست‌گذاری انرژی جهان تحت فشار اهداف آب‌وهوایی	تنوع بخشی به سبد انرژی کشور (استفاده از انرژی‌های نو مانند انرژی‌های خورشیدی، هسته‌ای و ...) به‌منظور تأمین انرژی مورد نیاز واحدهای مسکونی و تجاری و صنعتی			سیاست‌گذاری انرژی کشور با جهت‌گیری به سمت جایگزینی منابع تجدیدپذیر انرژی بجای منابع فسیلی به‌ویژه گاز طبیعی		استفاده از انرژی هسته‌ای در تولید برق و استفاده از انرژی خورشیدی در تولید گرمایش	حمایت شرکت‌های دولتی از شرکت‌های خصوصی به‌منظور ورود به توسعه میادین گازی و تولید افزایش گاز و همین‌طور حمایت از شرکت‌های خصوصی جهت طراحی و توسعه زیرساخت انرژی‌های تجدیدپذیر

مقاله پژوهشی

نتیجه‌گیری و پیشنهاد

هدف اصلی این پژوهش تحلیل «آینده سیاست‌گذاری انرژی گاز ایران در دوران پساجنگ اوکراین» است. سؤال اصلی این پژوهش نیز بدین صورت بود که «آینده سیاست‌گذاری انرژی گاز ایران در دوران پسا جنگ اوکراین چگونه است؟»

برای رسیدن و دستیابی به اهداف فوق، از روش تحلیل محتوای کیفی استفاده شد. ابتدا مطالعات و بررسی پیشینه پژوهش‌های مرتبط با موضوع صورت گرفت و نواقص پژوهش‌های صورت گرفته قبلی احصا شد. سپس به‌منظور جمع‌آوری داده‌ها و اطلاعات مورد نیاز پژوهش، پرسش‌نامه حاوی سؤالات فرعی پژوهش از طرق مختلف (حضوری و ایمیل) برای کارشناسان مربوطه ارسال گردید. پس از دریافت پرسش‌نامه‌ها، داده‌ها و کدهای مورد اشاره استخراج گردید و کدگذاری در جداول نقاط قوت، نقاط ضعف، فرصت‌ها و تهدیدها به‌طور جداگانه با ذکر منبع درج گردید. براساس کدهای دریافت شده، ایران به‌عنوان دارنده دومین ذخایر گازی جهان، دانش فنی و نیروی انسانی خبره در صنعت نفت و گاز و دسترسی به آب‌های آزاد جزو نقاط قوت پر تکرار؛ مصرف بسیار زیاد گاز در داخل کشور، ناترازی گاز، عدم بهینه‌سازی مصرف انرژی و محدود بودن سبد انرژی کشور به گاز جزو کدهای پر تکرار در بخش نقاط ضعف؛ عضویت ایران در قطب‌های اقتصادی جهان، نیاز کشورهای همسایه به گاز و موقعیت ژئوپلیتیک کشور و جنگ روسیه و اوکراین به‌عنوان کدهای پرتکرار در قسمت فرصت‌ها و تحریم‌های آمریکا علیه ایران، افزایش تولید گاز توسط کشورهای رقیب ایران به‌ویژه قطر و ورود به بازارهای انرژی جهان و روی آوردن برخی از کشورهای جهان به استفاده از انرژی‌های تجدیدپذیر به‌عنوان کدهای پر تکرار در بحث تهدیدها بوده است.

پس از دریافت کدها، برای یافتن پاسخ سؤال اصلی پژوهش، مصاحبه‌هایی با کارشناسان صنعت گاز، حکمرانان و سیاست‌گذاران و تصمیم‌گیران کشور، اساتید دانشگاهی در رشته‌های علوم سیاسی و روابط بین‌الملل، اقتصاد انرژی، حقوق انرژی، مهندسی نفت و گاز و پژوهشگران اندیشکده‌های حوزه انرژی انجام شد.

سپس با استفاده از ماتریس سوات، استراتژی‌های مناسب برای انرژی گاز ایران با استفاده از تقاطع‌گیری کدها در ماتریس‌های جداگانه شامل ماتریس قوت- فرصت (تهاجمی/SO)، ماتریس ضعف- فرصت (محافظه‌کارانه/WO)، ماتریس قوت- تهدید (رقابتی/ST) و ماتریس ضعف- تهدید (تدافعی/WT) استخراج گردید. لازم به ذکر است که در این پژوهش ماتریس سوات، شامل نقاط قوت، نقاط ضعف، فرصت‌ها و تهدیدهای انرژی گاز ایران است.

با توجه به اینکه مصرف گاز ایران در بخش خانگی و صنایع خُرد در فصول سرد سال حدود 70 درصد است و در فصول گرم نیز، مصرف نیروگاه‌های تولید برق به دلیل تأمین انرژی برق مورد نیاز مصارف خانگی، صنایع خرد و نهادها و سازمان‌ها به اوج خود می‌رسد، کشور ایران در حوزه گاز دچار ناترازی است و این ناترازی جز با اصلاح الگوی مصرف انرژی و الزام رعایت سیاست‌های بهینه‌سازی و اصلاح شیوه ساختمان‌سازی و استفاده از عایق‌های گرمایی توسط نهادهای سیاست‌گذار و تصمیم‌گیر در وزارت شهرسازی، شهرداری‌ها همین‌طور تنظیم‌گری در بخش گاز و استفاده و الزام جایگزینی انرژی‌های نو و تجدیدپذیر بهجای استفاده از انرژی گاز میسر نخواهد شد.

بر اساس تحلیل محتوای داده‌ها و مصاحبه‌هایی که برای انجام این تحقیق صورت گرفت، وضعیت گاز ایران محافظه‌کارانه (WO) ارزیابی می‌گردد؛ به این معنا که نه در حالت تدافعی است و نه اینکه شرایط رقابتی و تهاجمی را در حال حاضر داریم. درنتیجه پیشنهاد می‌شود تا با افزایش نقاط قوت مانند توسعه میادین گازی، بهره‌برداری از میادین توسعه‌نیافته و همین‌طور کاهش و کمینه کردن نقاط ضعف از طریق بهینه‌سازی مصرف انرژی به‌منظور کاهش هدررفت منابع انرژی گاز، تنوع دادن به سبد انرژی کشور و استفاده از فرصت‌های بین‌المللی مانند بحران انرژی به وجود آمده ناشی از جنگ اوکراین و نیاز کشورهای همسایه به گاز و همین‌طور تقویت سیاست خارجی و دیپلماسی فعال انرژی مانند تعیین و انتصاب رایزن انرژی در سفارتخانه‌های ایران در کشورهای نیازمند انرژی گاز و همچنین دفع و کم اثر کردن تهدیدات خارجی مانند تنوع بخشی به مدل توزیع و انتقال انرژی مثل استفاده هم‌زمان از خطوط لوله و سامانه ال.ان.جی، تقویت ابعاد دفاعی و پشتیبانی‌های نظامی و به‌کارگیری دانش پدافند غیرعامل به‌منظور تأمین امنیت انرژی، وضعیت موجود به حالت رقابتی و سپس با جایگزینی انرژی‌های تجدیدپذیر مانند انرژی هسته‌ای، انرژی خورشیدی، انرژی هیدروژنی و سایر انرژی‌های نو به سبد انرژی کشور، بخشی از انرژی گاز ایران جهت صادرات به کشورهای متقاضی گاز به‌منظور خلق ثروت و ایجاد وابستگی سیاسی- انرژی، آزاد گردد و وضعیت صادرات انرژی گاز را در بازارهای جهانی به حالت تهاجمی ارتقا داد که در نتیجه این اقدام می‌توان امنیت منطقه‌ای و جهانی کشور را ارتقا بخشید، در مناسبات سیاسی و بین‌المللی بهره‌برداری سیاسی داشت، اقتصاد و ثروت کشور را افزایش داد و به گسترش زیرساخت‌های لازم به‌منظور توسعه کشور پرداخت و از پنجره فرصت‌هایی که برای انرژی و صنعت گاز کشور به وجود می‌آید، بیشترین بهره‌برداری و استفاده را کرد و سپس تبدیل ایران به هاب گازی منطقه را در دستور کار سیاست انرژی کشور قرار داد.

در این پژوهش، هدف کشف استراتژی‌ها برای آینده سیاست‌گذاری انرژی گاز ایران در دوران پسا جنگ اوکراین بوده است. بنابراین پژوهش حاضر، به طور مستقیم پیشنهاد‌ها کامل و جامعش را در فصل چهارم و در بخش یافته‌های پژوهش در قالب ماتریس‌های استراتژی آورده است.

پیشنهادها

پیشنهادهای سیاستی این پژوهش با توجه به ماتریس‌های استراتژی به صورت جداگانه به شرح ذیل ارائه می‌گردد:

v استراتژی‌های تهاجمی

Ø تقویت سواپ گازی در ایران و افزایش انتقال گاز از طریق دیپلماسی انرژی به کشورهای منطقه و بازارهای جهانی با توجه به موقعیت ژئواستراتژیکی عالی کشور و تبدیل ایران به هاب گازی منطقه

Ø انتصاب افراد متخصص و خبره به‌عنوان رایزن انرژی در سفارت‌خانه‌ها و سازمان‌های بین‌المللی توسط وزارت نفت و حمایت و پشتیبانی وزارت امور خارجه

Ø تقویت سیاست همسایه‌گرایی در قالب نظریه سیاست خارجی انرژی‌گرا و انتقال انرژی گاز به همسایگان متقاضی گاز

Ø دعوت از بخش انرژی کشورهای عضو بریکس به‌منظور سرمایه‌گذاری در بخش انرژی گاز ایران

Ø رایزنی به‌منظور فروش گاز طبیعی به کشورهای عضو بریکس، شانگهای و مجمع GECF

v استراتژی‌های محافظه‌کارانه

Ø خرید تجهیزات فنی و سامانه LNG از کشورهای بزرگ مصرف‌کننده در ازای نفت (تهاتر)

Ø واردات گاز از کشورهای همسایه مانند ترکمنستان به‌منظور رفع ناترازی و نیاز داخل در فصول سرد و البته بهینه‌سازی مصرف گاز در داخل

Ø جایگزینی انرژی‌های تجدیدپذیر بجای مصرف گاز و کمینه‌کردن مصرف گاز در داخل به‌منظور آزادسازی بخشی از انرژی گاز جهت تقویت امکان صادرات گاز طبیعی به خارج

Ø استفاده از ظرفیت عضویت در بریکس و سازمان‌های بین‌المللی جهت توسعه فناوری‌های صنعت گاز و خرید یا تهاتر نفت یا گاز با کشتی‌های LNG

Ø توسعه شرکت‌های ذخیره‌سازی گاز در نقاط مختلف کشور و حرکت به سمت استفاده از انرژی‌های نو و تجدیدپذیر

v استراتژی‌های رقابتی

Ø رایزنی و دیپلماسی انرژی با شرکت‌های بین‌المللی نسبت به صرفه اقتصادی در سرمایه‌گذاری در صنعت گاز ایران

Ø ارائه تسهیلات مالی و صنعتی به شرکت‌های دانش‌بنیان داخلی به‌منظور افزایش تولید و استخراج گاز و ساخت سامانه LNG

Ø اعطای تخفیف و امتیاز ویژه برای صادرات گاز ایران از طریق خط لوله به کشورهای همسایه و اجرای پروژه‌های اقتصادی مشترک

Ø بیان ارزان‌تر بودن استخراج و تولید گاز از میادین ایران به دلیل صرفه اقتصادی با توجه به عمق پایین ذخایر گازی و جذب سرمایه‌گذارهای جهانی در مذاکرات سیاسی خارجی

Ø تصاحب بازار کشورهای همسایه و وابسته‌سازی آنان به گاز ایران و توسعه زیرساخت‌های لازم جهت استفاده از انرژی‌های تجدیدپذیر در داخل کشور

v استراتژی‌های تدافعی

Ø اعمال سیاست‌های قیمتی به شکل پلکانی برای مصرف‌کنندگان (به‌نوعی که هر چه مصرف گاز بیشتر باشد، قیمت به شکل تصاعدی افزایش یابد و هر چه میزان مصرف گاز کمتر باشد، سیاست‌های تشویقی در جهت کم کردن قیمت و هزینه اعمال گردد)

Ø فرهنگ‌سازی مصرف بهینه گاز و برق از طریق رسانه جهت امکان ذخیره‌سازی گاز برای فصول سرد سال

Ø سیاست‌گذاری نهادی فرابخشی در جهت هماهنگی، تنظیم‌گری، بهینه‌سازی و افزایش بهره‌وری انرژی در کشور مانند ایجاد مرکز ملی انرژی کشور زیر نظر شورای عالی انرژی کشور

Ø اعطای وام بانکیِ تشویقی قرض‌الحسنه به‌منظور جایگزینی سامانه‌های انرژی گازی با انرژی‌های تجدیدپذیر بخش خانگی و صنایع خرد و کوچک

Ø استفاده از انرژی هسته‌ای و خورشیدی در تولید برق و گرمایش

Ø تنوع بخشی به سبد انرژی کشور (استفاده از انرژی‌های نو مانند انرژی‌های خورشیدی، هسته‌ای و ...) به‌منظور تأمین انرژی مورد نیاز واحدهای مسکونی و تجاری و صنعتی

Ø الزامِ تجهیز مدارس و دانشگاه‌ها و مراکز فرهنگی و مذهبی مانند مساجد و حسینیه‌ها و فرهنگسراها به سامانه‌های انرژی خورشیدی با بودجه نهادهای دولتی و عمومی و خصوصی به‌منظور ذخیره‌سازی گاز.

تقدیر و تشکر

در پایان از وزارت نفت، موسسه مطالعات بین‌المللی انرژی، شرکت ملی گاز ایران، شرکت مهندسی و توسعه گاز ایران، پژوهشکده مطالعات فناوری ریاست جمهوری، اندیشکده حکمرانی انرژی و منابع ایران، مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، سازمان برنامه‌وبودجه کشور، کمیته انرژی دبیرخانه مجمع تشخیص مصلحت نظام، موسسه مطالعات انرژی سبحان، اساتید دانشگاه‌های شهید باهنر، تهران، امیرکبیر، دانشکده صنعت نفت، صنعتی شریف و همچنین جناب آقای دکتر علی اکبر صالحی (وزیر پیشین امور خارجه)، جناب آقای منوچهر متکی (وزیر پیشین امور خارجه) و سایر عزیزانی که نویسندگان را در انجام این پژوهش یاری نمودند، تشکر و قدردانی می‌گردد.

ملاحظات اخلاقی

حامی مالی: این مقاله حامی مالی ندارد.

مشارکت نویسندگان: تمام نویسندگان در آماده‌سازی این مقاله مشارکت کرده‌اند.

تعارض منافع: بنا به اظهار نویسندگان، در این مقاله هیچ‌گونه تعارض منافعی وجود ندارد.

تعهد کپی‌رایت: طبق تعهد نویسندگان، حق کپی‌رایت (CC) رعایت شده است.

Extended abstract

Purpose

The purpose of this research is to investigate the future of Iran's gas energy policy in the post-war era of Ukraine. The main reason for writing this article was to examine the state of Iran's natural gas energy policy for the period after the war in Ukraine with a forward-looking perspective in order to propose suitable strategies for the future. The importance of this work is due to the energy crisis that has occurred in the world, especially in the gas issue caused by the war in Ukraine. Therefore, it is necessary to examine the role and position of Iran as one of the important players in the field of energy and the second holder of gas reserves in the world in the post-crisis era.

Methodology

In this research, the analytical framework of SWOT matrix was used to determine the appropriate strategies while examining the strengths, weaknesses, opportunities and threats of Iran's gas energy policy. Part of the data collection process was done based on documentary studies. Also, a semi-standard interview was sent and received to the experts of the gas industry, university professors and managers of related institutions in the field of energy to calculate the strengths, weaknesses, opportunities and threats of Iran's natural gas energy, and then they were coded. The relevant codes were classified in the four components of the SWOT matrix. In order to determine the strategies of SWOT matrix components, interviews were conducted with the country's energy experts and the interviews were analyzed and evaluated using the qualitative content analysis method. The criterion of sampling from the interviews was to achieve theoretical saturation in such a way that the sampling continued until achieving the repetition of extracted concepts and not obtaining a new concept. Based on this, Iran's natural gas energy strategies were developed separately in the relevant matrices.

Results and summary

Iran's gas energy situation is conservatively evaluated due to the problem of gas energy imbalance and high gas consumption inside the country; This means that it is not in a defensive state, nor does it have competitive and aggressive characteristics. As a result, it is suggested to diversify the energy portfolio by strengthening and increasing the strengths such as the development of gas fields, exploitation of undeveloped fields, and minimizing the weaknesses such as optimizing energy consumption in order to reduce the wastage of gas energy resources. the country and using international opportunities such as the energy crisis caused by the war in Ukraine and the need of neighboring countries for gas and strengthening energy diplomacy in energy demanding countries as well as repelling and reducing external threats by diversifying the energy distribution and transmission model such as The simultaneous use of pipelines and the LNG system, the strengthening of defense dimensions and the use of non-operating defense knowledge in order to ensure energy security, the existing situation to a competitive state, and then by replacing renewable energies such as nuclear energy, solar energy, hydrogen energy and other new energies to the country's energy basket, a part of Iran's natural gas energy to be released for export to applicant countries in order to create wealth and create political-energy dependence, in order to improve the status of natural gas energy exports in the world markets to be upgraded to an aggressive mode, as a result of this action, the country's regional security can be strengthened, it can be used politically in international political relations, the country's economy and wealth can be increased, and the infrastructure can be expanded. It is necessary to pay for the development of the country.

References

- Omidi A, (2012), Prospects of economic relations between the Islamic Republic of Iran and Armenia and its capability in gas transit, Central Asia and Caucasus Studies, Volume 19, Number 83, 29-50 ]In Persian[

- The specialized monthly magazine of energy technologies of the Institute of International Energy Studies, number 25- December 2022 ]In Persian[

- Karimi M.S, Hafizi R and Sohankar A.H. (2021) Redefinition of Iran's energy diplomacy policy in natural gas in the horizon of 1420, necessity or choice? Strategic Studies of Public Policy, 11(41), 116-135 ]In Persian[

- Nonejad M, and Karimi M. (2017) confrontation between Russia and America in Ukraine and its impact on Iran's national interests. International Relations Studies Quarterly, 11(41), 145-175 ]In Persian[

- Raie H, Nazari J, Sarzehi, M, and Maleki A. (2022) The blessing or curse of natural gas in Iran: a prospective study of natural gas exports until 2050. Public Policy Quarterly, 8(1), 139-154 ]In Persian[

- Sabaghian A, Rasouli R. (2021) Analyzing the stability of energy relations between Russia and the European Union after the Ukraine crisis from the point of view of interdependence theory. Central Eurasian Studies, 14(1), 177-201 ]In Persian[

- Dehshiri, M, Ghafouri, M. (2014) The strategic requirements of the Islamic Republic of Iran in relation to America's new Middle East policies. Strategic and Macro Policies, 3 (No. 12), 175-193 ]In Persian[

- Rezaei T, Taklif A, and Ghasemi A. (2017). Feasibility of forming gas hub in Iran using SWOT approach. Iranian Energy Economy Research Journal, 8(29), 69-102. ]In Persian[

- Maleki A. (2013) Energy policy. Second edition. Tehran: Nei Publications. ]In Persian[

- Taheri A, Seifi A. (2013) Energy security and the theory of regional security complex. Specialized Scientific Quarterly of Islamic World Policy Studies, 1(1), 129-151. ]In Persian[

- Kamali Y. (2022) Basics of research method with a view to public policy. Kerman: Publications of Shahid Bahonar University of Kerman(SBUK). ]In Persian[

- Etesami, S. (2017) Iran's position in the energy security of the European Union. Tehran: Aftab Giti Publications ]In Persian[

- Oil and Energy Information Network (Shana), (2023) The country's gas network is longer than America, Russia and China / Iran's gas is the cheapest energy in the world. (Online source) accessible on (8 September 2023) at: https://www.shana.ir/news/499813 ]In Persian[

- Tofigh, A, Moazzami M, and Abedian M. (2014) Policy making strategies in the field of energy export security in Iran. Public Policy Quarterly, 1(4), 61-80 ]In Persian[

- Razavi S.R, Qasimnejad M. (2014) An introduction to the strategic issues of oil and gas; The first set: selected strategic issues in energy policy. Tehran: Imam Sadegh University Press ]In Persian[

- Seif H, Akbarab Parast M.R and Behnoud M. (2019) The effect of promoting fossil energy policies in increasing the security of the Islamic Republic of Iran. Political Strategy Quarterly, 4(13), 117-131 ]In Persian[

- Sadeghi A, Dehghani Firouzabadi S.J, and Ajili H. (2017). The requirements of Iran's energy diplomacy in the international political economy system. International Relations Studies Quarterly, 11(43), 73-105. ]In Persian[

- Energy economy (2008). Iran's strengths and weaknesses in potential natural gas trade. (Online resource) available at http://ensani.ir/fa/article/74188 ]In Persian[

- Ramezanzadeh, Abdullah and Hosseini, Seyyed Hamid (2009). Gazprom's place in Russia's energy strategy. Central Eurasian Studies. 3(6).]In Persian[

- Khanehabad, Ehsan (2021). Energy battle. Mashhad: Navid Fatah Publications.]In Persian[

- Ghazizadeh, Shahram and Talebifar, Abbas (2009) Strategic relations between Iran and China. Tehran: Strategic Studies Research Institute Publications.]In Persian[

- Questionnaire 1, 2023. Completed by Associate Professor of Energy Economics, Shahid Bahonar University of Kerman.]In Persian[

- Questionnaire 2, 2023. Completed by Energy Researcher. Institute of International Energy Studies of the Ministry of Oil ]In Persian[

- Questionnaire 3, 2023. Completed by a faculty member of the Institute of International Energy Studies of the Ministry of Oil ]In Persian[

- Questionnaire 4, 2023. Completed by the Associate Professor of Gas Engineering at University of Petroleum Industry ]In Persian[

- Questionnaire 5, 2023. Completed by the researcher of Sobhan Energy Studies Institute ]In Persian[

- Questionnaire 6, 2023. Completed by the researcher of Sobhan Energy Studies Institute ]In Persian[

- Questionnaire 7, 1402. Completed by Associate Professor of Energy Law, Faculty of Law and Political Science, University of Tehran ]In Persian[

- Questionnaire 8, 2023. Completed by Associate Professor of International Relations, Faculty of Law and Political Sciences. University of Tehran ]In Persian[

- Questionnaire 9, 2023. Completed by the assistant professor of the Faculty of Oil and Gas Engineering. Amirkabir University of Technology ]In Persian[

- Questionnaire 10, 2023. Completed by the assistant professor of Tehran Petroleum Faculty. University of Petroleum Industry ]In Persian[

- Iran's Natural Gas: Consumption from 1965 to 2022 in the chart, online source, retrieved from: https://www.ceicdata.com/en/indicator/iran/natural-gas-consumption

- Yasin Kerem Gümüþ, 2015. “How Secure is the European Union Energy Policy after the Ukraine Crisis?” International Journal of Energy Economics and Policy, Eco journals, vol. 5(4), pages 1016-1021

- Péter BERTALAN, András NAGY, (2014). THE RUSSIAN-UKRAINIAN CRISIS AND BEHIND, ENERGY POLICY IN THE MIRROR OF EURASIAN GEOPOLITICS, THE CENTRAL EUROPEAN JOURNAL OF REGIONAL DEVELOPMENT AND TOURIS, Vol.6 Issue 3, 2014, Pages 7-21

- Andrei B, (2003) New dimensions of energy security of the enlarging EU and their impact on relations with Russia, European Integration, 25:4, 351- 369

- Lu, S. M., Huang, M. Y., Su, P. T., Tseng, K. T., and Chen, F. (2013). “Development strategy of green energy industry for Taipei - A modern medium-sized city” Energy Policy, 62: 484-492

- IEA (2022), World Energy Outlook 2022, IEA, Paris https://www.iea.org/reports/world-energy-outlook-2022, Licence: CC BY 4.0 (Online report); CC BY NC SA 4.0 (Annex A)

دوره 13، شماره 50 - شماره پیاپی 50
بهار 1404
صفحه 391-442

XML

اصل مقاله 1.46 M

تاریخ دریافت 14 فروردین 1403
تاریخ بازنگری 26 شهریور 1403
تاریخ پذیرش 05 آذر 1403

تعداد مشاهده مقاله 910
تعداد دریافت فایل اصل مقاله 253

عنوان کُد	نمونه داده
فقدان راهبرد در مصرف منابع گاز	ملکی (2014) در پژوهشی، فقدان راهبرد در مصرف منابع گاز را به‌عنوان یک نگرانی در حوزه انرژی گاز مطرح کرده است (ملکی، 2014: 164).
وابستگی حدود ۷۰ درصد سبد انرژی کشور به گاز	حدود ۷۰ درصد سبد انرژی کشور به گاز وابسته است، از این میزان، ۷۰ درصد سهم گاز تولیدی نیز از پارس جنوبی است (خبرگزاری آنا، 2022).
ضعف در شناخت و تحلیل بازار گاز	ملکی (2014) در پژوهشی، ضعف در شناخت و تحلیل بازار گاز را به‌عنوان یک نگرانی در حوزه انرژی گاز مطرح کرده است (ملکی، 2014: 166).
ظرفیت بسیار پایین ایران در تولید LNG	با توجه به ظرفیت بسیار پایین ایران در تولید LNG و عدم ایفای نقش در بازار جهانی این محصول، تهدید منافع ایران در حوزه صادرات گاز، فقط زمانی محقق خواهد شد که ایران در آینده سهم بزرگی به‌واسطه خطوط لوله در تأمین گاز اروپا پیدا کند (توفیق و همکاران، 2015: 84).
نگرانی‌های مربوط به جذب سرمایه و فناوری	ملکی (20104) در پژوهشی، نگرانی‌های مربوط به جذب سرمایه و فناوری را به‌عنوان یک نگرانی در حوزه انرژی گاز مطرح کرده است (ملکی، 2014: 167).
رتبه پایین در تولید نفت و گاز	به رغم منابع عظیم نفت و گاز، ایران در تولید این دو محصول در رتبه‌های پایین‌تری قرار دارد (ملکی، 2014 ۱۶۰).
عدم وجود فناوری پیشرفته افزایش دبی تولید گاز	در یکی از منابع پرسش‌نامه‌ای، عدم وجود فناوری پیشرفته افزایش دبی تولید گاز به‌عنوان نقطه ضعف صنعت گاز کشور شناخته شده است (پرسش‌نامه 1، 2023).
عدم وجود فناوری حفر چاه افقی	عدم وجود فناوری حفر چاه افقی به‌عنوان نقطه ضعف دیگری در پرسش‌نامه‌ها مورد اشاره قرار گرفته است (پرسش‌نامه 1، 2023).
سرمایه‌گذاری با بهره‌وری پایین در استخراج پارس جنوبی	متخصصین، سرمایه‌گذاری با بهره‌وری پایین در استخراج پارس جنوبی را به‌عنوان یک نقطه ضعف تلقی کرده‌اند (پرسش‌نامه 1، 2023).
میادین گازی توسعه‌نیافته	در پرسش‌نامه دیگری، میادین گازی توسعه‌نیافته به‌عنوان یکی از نقاط ضعف این حوزه بیان شده است (پرسش‌نامه 2، 2023).
مصرف بالای گاز در کشور	مصرف بالای گاز در کشور نیز به‌عنوان نقطه ضعف قابل توجهی در یکی از منابع پرسش‌نامه‌ای مورد تأکید قرار گرفته است (پرسش‌نامه 2، 2023).
بهره‌وری پایین در مصرف گاز	در تحقیقات پرسش‌نامه‌ای، پژوهشگران بهره‌وری پایین در مصرف گاز را به‌عنوان نقطه ضعف مورد اشاره قرار داده‌اند (پرسش‌نامه 2، 2023).
صادرات پایین گاز	در یک پرسش‌نامه، صادرات پایین گاز به‌عنوان نقطه ضعف سیاست‌گذاری انرژی گاز ایران بیان گردیده است (پرسش‌نامه 2، 2023).
عدم دسترسی به بازارهای مالی دنیا	عدم دسترسی به بازارهای مالی دنیا نیز به‌عنوان نقطه ضعفی در این حوزه، در منابع پرسش‌نامه‌ای درج گردیده است (پرسش‌نامه 3، 2023).
عدم دسترسی به فناوری‌های روز دنیا	موضوع عدم دسترسی به فناوری‌های روز دنیا به‌عنوان ضعفی دیگر مورد تأکید متخصصین امر قرار گرفته است (پرسش‌نامه 3، 2023).
نبود دانش مدیریت پروژه گاز	در پرسش‌نامه‌ای، نبود دانش مدیریت پروژه گاز به‌عنوان نقطه ضعف اشاره شده است (پرسش‌نامه 3، 2023).
عدم وجود زیرساخت‌های حقوقی مناسب برای جذب شرکت‌های معتبر خارجی	عدم وجود زیرساخت‌های حقوقی مناسب برای جذب شرکت‌های معتبر خارجی در یکی از پرسش‌نامه‌ها به‌عنوان نقطه ضعف بیان شده است (پرسش‌نامه 3، 2023).
عدم تناسب حجم تولید و حجم ذخایر گاز	در پرسش‌نامه‌ای عدم تناسب حجم تولید و حجم ذخایر گاز کشور مورد بررسی قرار گرفته است (پرسش‌نامه 3، 2023).
عدم امکان انتقال به‌صورت LNG	در یکی از منابع پرسش‌نامه‌ای، به عدم امکان انتقال به‌صورت LNG به‌عنوان یک نقطه ضعف تأکید شده است (پرسش‌نامه 4، 2023).
کاهش پایداری گاز در زمان فصول سرد سال بعلت بالا رفتن مصرف داخل	متخصصین امر، کاهش پایداری گاز در زمان فصول سرد سال بعلت بالا رفتن مصرف داخل را به‌عنوان یکی از نقاط ضعف این حوزه اشاره کرده‌اند (پرسش‌نامه 4، 2023).
سهم بالای گاز در مصرف انرژی کشور و تنوع انرژی پایین در کشور	در تحقیقات پرسش‌نامه‌ای، سهم بالای گاز در مصرف انرژی کشور و تنوع انرژی پایین در کشور به‌عنوان یکی از نقاط ضعف این حوزه مورد اشاره قرار گرفته است (پرسش‌نامه 5، 2023).
مصرف فزاینده گاز و پیش‌بینی کسری تراز گاز در کشور	مصرف فزاینده گاز و پیش‌بینی کسری تراز گاز در کشور نیز به‌عنوان نقطه ضعف دیگری مورد تأکید متخصصین قرار گرفته است (پرسش‌نامه 5، 2023).
کارایی پایین مصرف گاز در بخش‌های مختلف مخصوصاً بخش خانگی	در یک منبع پرسش‌نامه‌ای، کارایی پایین مصرف گاز در بخش‌های مختلف مخصوصاً بخش خانگی به‌عنوان نقطه ضعف اشاره شده است (پرسش‌نامه 5، 2023).
متوسط قیمت پایین گاز در کشور و اقتصاد پایین توسعه میادین گازی	در پرسش‌نامه‌ای، متوسط قیمت پایین گاز در کشور و اقتصاد پایین توسعه میادین گازی به‌عنوان نقطه ضعف تأکید شده است (پرسش‌نامه 5، 2023).
کمبود منابع مالی برای توسعه میادین گازی	متخصصین، کمبود منابع مالی برای توسعه میادین گازی را نیز به‌عنوان نقطه ضعف این حوزه بیان کرده‌اند (پرسش‌نامه 5، 2023).
وجود قراردادهای دست‌وپا گیر برای شرکت‌های بین‌المللی برای توسعه میادین گازی	وجود قراردادهای دست‌وپا گیر برای شرکت‌های بین‌المللی برای توسعه میادین گازی، به‌عنوان نقطه ضعف دیگری در منابع پرسش‌نامه‌ای مورد تأکید و اشاره قرار گرفت (پرسش‌نامه 5، 2023).
عدم برنامه‌ریزی دقیق برای توسعه گاز	در پرسش‌نامه دیگری، عدم برنامه‌ریزی دقیق برای توسعه گاز به‌عنوان نقطه ضعف بیان شده است (پرسش‌نامه 6، 2023).
نداشتن برنامه در رابطه با سهم گاز و سایر انرژی‌ها در سبد انرژی در بلند مدت	موضوع نداشتن برنامه در رابطه با سهم گاز و سایر انرژی‌ها در سبد انرژی در بلند مدت به‌عنوان یکی از نقاط ضعف سیاست انرژی گازی کشور بیان شده است (پرسش‌نامه 6، 2023).
عدم توانایی انجام عملیات ازدیاد برداشت	در پرسش‌نامه‌ای، عدم توانایی انجام عملیات ازدیاد برداشت به‌عنوان نقطه ضعف مورد اشاره قرار گرفته است (پرسش‌نامه 7، 2023).
مصرف بیش از حد گاز طبیعی و شدت انرژی بالا و تولید کمتر از توان بالقوه گاز طبیعی	مصرف بیش از حد گاز طبیعی و شدت انرژی بالا و تولید کمتر از توان بالقوه گاز طبیعی به‌عنوان نقطه ضعف این حوزه، در پرسش‌نامه‌ای تأکید شده است (پرسش‌نامه 8، 2023).
ناکافی بودن نظام ذخیره‌سازی گاز در ایران	در پرسش‌نامه‌ای، ناکافی بودن نظام ذخیره‌سازی گاز در ایران به‌عنوان یکی از ضعف‌های سیاست انرژی گاز کشور مورد توجه و تأکید اساتید قرار گرفته است (پرسش‌نامه 8، 2023).
ارزش‌گذاری غیر واقعی قیمت گاز (یارانه‌ای بودن در ایران) بر اساس بازارهای جهانی	نقطه ضعف دیگری که مورد توجه قرار گرفته است، ارزش‌گذاری غیر واقعی قیمت گاز (یارانه‌ای بودن در ایران) بر اساس بازارهای جهانی است (پرسش‌نامه 8، 2023).
ارتباط ضعیف با کشورهای صاحب فناوری	در تحقیقات پرسش‌نامه‌ای از متخصصان دانشگاهی، ارتباط ضعیف با کشورهای صاحب فناوری به‌عنوان یکی از نقاط ضعف صنعت انرژی گاز کشور محسوب شده است (پرسش‌نامه 9، 2023).
کمبود منابع مالی جهت اجرای پروژه‌های صنعت گاز در کشور	کمبود منابع مالی جهت اجرای پروژه‌های صنعت گاز در کشور، نقطه ضعف دیگری هست که به بیان اساتید در این صنعت وجود دارد (پرسش‌نامه 9، 2023).
تراز منفی گاز	در پرسش‌نامه‌ای، تراز منفی گاز در ایران به‌عنوان یکی از نقاط ضعف صنعت گاز کشور مورد اشاره قرار گرفته است (پرسش‌نامه 9، 2023).
عدم شایسته سالاری در انتصاب مدیران	عدم شایسته سالاری در انتصاب مدیران صنعت گاز کشور، به‌عنوان یکی از نقاط ضعف این حوزه از دید متخصص دانشگاهی صنعت نفت و گاز کشور، در قالب پرسش‌نامه پژوهشی، مورد اشاره قرار گرفته است (پرسش‌نامه 9، 2023).
بهره‌وری پایین فناوری مصرف گاز در داخل کشور	بهره‌وری پایین فناوری مصرف گاز در داخل کشور توسط یکی از اساتید دانشگاه صنعت نفت به‌عنوان یکی از نقاط ضعف انرژی گاز ایران مورد تأکید قرار گرفته است (پرسش‌نامه 10، 2023).
عدم وجود سرمایه‌گذار جدی در توسعه تولید گاز در عسلویه	از دیگر نقاط ضعف انرژی گاز ایران، که توسط متخصصان و اساتید دانشگاه صنعت نفت، مورد اشاره قرار گرفته است، عدم وجود سرمایه‌گذار جدی در توسعه تولید گاز در عسلویه است (پرسش‌نامه 10، 2023).

عنوان کد	نمونه داده
فرصت ژئواکونومیکی مناسب ایران	جغرافیای انرژی ژئواکونومیک مناسبی را پیش روی ایران قرار داده است (اعتصامی، 2018: 105).
امکان سوآپ و ترانزیت گاز طبیعی	همچنین امکان سوآپ و ترانزیت گاز طبیعی با کشورهای تولیدکننده و مصرف‌کننده گاز منطقه همچون ترکیه، ترکمنستان، جمهوری آذربایجان و عراق از دیگر مزایای کشور ما در زمینه صادرات گاز است (رضایی و همکاران، 2018: 77).
فرصت تبدیل شدن به هاب گازی در منطقه	ایران می‌تواند به هاب گازی در منطقه تبدیل شود و امکان شکل‌گیری هاب گازی در ایران به‌عنوان مرجعی برای قیمت‌گذاری گاز در منطقه وجود دارد (رضایی و همکاران، 2018: 77).
بازارهای پر مصرف انرژی گاز در کشورهای صنعتی جهان	بیش از 50 درصد از گاز طبیعی جهان توسط کشورهای صنعتی مصرف می‌شود. این مسئله اصلی‌ترین عامل شکل‌گیری اقتصاد سیاسی نفت و گاز در این حوزه است (رضوی و قاسم نژاد، 2015: 91).
جذب منابع مالی مورد نیاز داخلی و خارجی در حوزه نفت و گاز	سازمان‌دهی قانونمند برای جذب منابع مالی مورد نیاز داخلی و خارجی در حوزه نفت و گاز (سیف و همکاران، 2020: 125).
عضویت ایران در قطب‌های جدید قدرت اقتصادی در جهان مانند بریکس (BRICS) و سازمان همکاری‌های شانگهای	پیدایش قطب‌های جدید قدرت اقتصادی در جهان، شامل چهار کشور برزیل، روسیه، هند و چین (BRICS) (رضایی و همکاران، 2018: 89).
گازِ ایران، ارزان‌ترین انرژی در دنیا	تولید گاز کشور به روزانه ۸۵۰ میلیون متر مکعب رسید و گاز ایران اکنون ارزان‌ترین انرژی در دنیاست و این خدمت بزرگ محصول جمهوری اسلامی است (شانا، 2023).
مطمئن‌ترین بازار برای ترکمنستان	رئیس مؤسسه مطالعات بین‌المللی انرژی با اشاره به تضعیف موقعیت‌های صادراتی برای گاز ترکمنستان گفت: مطمئن‌ترین بازار برای ترکمنستان، جمهوری اسلامی ایران است و ترکمن‌ها نیازمند بازار ایران هستند (شانا، 2023).
اشراف بر تنگه استراتژیک هرمز	تنگه هرمز تنها شاهراه نفتی جهان است که به طور مستقیم از سوی یک دولت همان منطقه تهدید می‌شود. جایگاه جغرافیایی ایران به‌گونه‌ای است که امکان بستن و جلوگیری از ترانزیت انرژی از این تنگه را به این کشور داده است (صادقی و همکاران، 2018: 94).
نزدیکی به بازار مصرف گاز اروپا	در یکی از منابع پرسش‌نامه‌ای، نزدیکی به بازار مصرف گاز اروپا به‌عنوان یکی از فرصت‌های سیاست انرژی گاز ایران مورد اشاره قرار گرفته است (پرسش‌نامه 1، 2023).
استفاده از سرمایه‌گذاری کشورهای خلیج فارس برای افزایش تولید	در پرسش‌نامه‌ای، استفاده از سرمایه‌گذاری کشورهای خلیج فارس برای افزایش تولید به‌عنوان فرصت در این حوزه اشاره شده است (پرسش‌نامه 1، 2023).
مشکلات زیست محیطی پایین گاز نسبت به فرآورده‌های نفتی دیگر	یکی از فرصت‌های صنعت انرژی گاز، مشکلات زیست محیطی پایین گاز نسبت به فرآورده‌های نفتی دیگر در یکی از پرسش‌نامه‌ها مورد تأکید قرار گرفته است (پرسش‌نامه 1، 2023).
همسایگی با کشورهای بزرگ مصرف‌کننده گاز	فرصت دیگری که در منابع پرسش‌نامه‌ای توسط متخصصین مورد اشاره قرار گرفته است، همسایگی با کشورهای بزرگ مصرف‌کننده گاز است (پرسش‌نامه 2، 2023).
کمبود LNG در بازارهای توسعه‌نیافته و در حال توسعه	کمبود LNG در بازارهای توسعه‌نیافته و در حال توسعه، به‌عنوان یکی از فرصت‌های این حوزه برای ایران مورد اشاره قرار گرفته است (پرسش‌نامه 2، 2023).
تلاش کشورها برای دور شدن از گاز روسیه	فرصت دیگری که برای صنعت انرژی گاز ایران، بیان شده است تلاش کشورها برای دور شدن از گاز روسیه است (پرسش‌نامه 2، 2023).
زمان بر بودن جایگزینی انرژی‌های تجدیدپذیر و برخی مشکلات آن‌ها	در پرسش‌نامه‌ای، زمان بر بودن جایگزینی انرژی‌های تجدیدپذیر و برخی مشکلات آن‌ها به‌عنوان یکی از فرصت‌های صنعت گاز کشور مورد اشاره واقع شده است (پرسش‌نامه 2، 2023).
امکان بهبود روابط با کشورهای غربی و حذف تحریم‌ها	امکان بهبود روابط با کشورهای غربی و حذف تحریم‌ها به‌عنوان یکی از فرصت‌های سیاست انرژی گازی ایران بیان شده است (پرسش‌نامه 3، 2023).
وجود حوزه‌های گازی توسعه‌نیافته	وجود حوزه‌های گازی توسعه‌نیافته در یکی از منابع پرسش‌نامه‌ای به‌عنوان یکی از فرصت‌های صنعت و انرژی گاز ایران مورد تأکید قرار گرفته است (پرسش‌نامه 3، 2023).
مشکل سیاسی میان اروپا و روسیه و امکان حضور ایران در بازار اروپا	در پرسش‌نامه‌ای به مشکل سیاسی میان اروپا و روسیه و امکان حضور ایران در بازار اروپا به‌عنوان فرصتی برای انرژی گاز ایران اشاره شده است (پرسش‌نامه 3، 2023).
امکان تبدیل گاز به محصولات با ارزش دیگر از طریق فرایند GTL	در یکی از این منابع پرسش‌نامه‌ای، امکان تبدیل گاز به محصولات با ارزش دیگر از طریق فرایند GTL به‌عنوان یک فرصت اشاره شده است (پرسش‌نامه 4، 2023).
امکان تولید هلیوم به‌عنوان یک محصول جانبی با ارزش در حین تولید LNG	در پرسش‌نامه دیگری، یکی از متخصصین صنعت گاز، امکان تولید هلیوم به‌عنوان یک محصول جانبی با ارزش در حین تولید LNG را از فرصت‌های صنعت گاز کشور بر شمرده است (پرسش‌نامه 4، 2023).
روند فزاینده تقاضای گاز در جهان	متخصصین امر در یکی از پرسش‌نامه‌های این پژوهش، روند فزاینده تقاضای گاز در جهان را به‌عنوان یک فرصت قلمداد کرده‌اند (پرسش‌نامه 5، 2023).
وجود کشورهای همسایه تقاضاکننده گاز	وجود کشورهای همسایه تقاضاکننده گاز نیز به‌عنوان فرصت دیگری برای صنعت انرژی گاز ایران مورد اشاره واقع شده است (پرسش‌نامه 5، 2023).
پیش‌بینی تقاضای رو به رشد محصولات پتروشیمی گاز پایه در جهان	در پرسش‌نامه‌ای، پیش‌بینی تقاضای رو به رشد محصولات پتروشیمی گاز پایه در جهان به‌عنوان یک فرصت مورد تأکید بوده است (پرسش‌نامه 5، 2023).
استفاده از ظرفیت دیپلماسی آسیایی برای صادرات و ترانزیت گاز ایران	استفاده از ظرفیت دیپلماسی آسیایی برای صادرات و ترانزیت گاز ایران به‌عنوان یکی از فرصت‌های پیش روی انرژی گاز توسط اساتید مطالعات منطقه‌ای اشاره شده است (پرسش‌نامه 8، 2023).
تأمین تقاضای گاز کشورهای حوزه خلیج فارس توسط ایران	در تحقیقات پرسش‌نامه‌ای، تأمین تقاضای گاز کشورهای حوزه خلیج‌فارس توسط ایران به‌عنوان یکی از فرصت‌های پیش روی سیاست‌های صادراتی انرژی گاز کشور مورد اشاره قرار گرفته است (پرسش‌نامه 8، 2023).
استفاده از ظرفیت نهادهای جدید بین‌المللی مانند بریکس و شانگهای	استاد روابط بین‌الملل، استفاده از ظرفیت نهادهای جدید بین‌المللی مانند بریکس و شانگهای را به‌عنوان یکی از فرصت‌های پیش روی کشور در قالب پرسش‌نامه‌ای بیان کرده است (پرسش‌نامه 8، 2023).
تلاش برای تقویت سیاست منطقه‌گرایی	از دید اساتید روابط بین‌الملل و مطالعات منطقه‌ای، تلاش برای تقویت سیاست منطقه‌گرایی، یکی از فرصت‌های پیش روی انرژی گاز ایران است (پرسش‌نامه 8، 2023).
عضویت در GECF (Gas Exporting Countries Forum)	از دیدگاه یکی از اساتید دانشگاهی در رشته مهندسی نفت و گاز کشور، عضویت در GECF به‌عنوان یکی از فرصت‌های پیش روی ایران در سیاست‌گذاری انرژی گاز عنوان شده است (پرسش‌نامه 9، 2023).
تقاضای فزاینده جهانی برای گاز طبیعی و LNG در اروپا، هند و خاور دور (چین)	در پرسش‌نامه‌ای که یکی از اساتید دانشگاه صنعت نفت تکمیل نموده‌اند، تقاضای فزاینده جهانی برای گاز طبیعی و LNG در اروپا، هند و خاور دور (چین) به‌عنوان یکی از فرصت‌های گاز ایران مورد تأکید و اشاره قرار گرفته شده است (پرسش‌نامه 10، 2023).
تقاضای روز افزون عراق، ترکیه و افغانستان به گاز	تقاضای روز افزون عراق، ترکیه و افغانستان به‌عنوان دیگر فرصت‌های انرژی گاز ایران در قالب پرسش‌نامه‌ای توسط رئیس دانشکده نفت تهران مورد اشاره واقع شده است (پرسش‌نامه 10، 2023).

سیاست‌های راهبردی و کلان

آینده سیاست‌گذاری انرژی گاز ایران در دوران پساجنگ اوکراین

The future of Iran's gas energy policy in post-war Ukraine

دوره 13، شماره 50 - شماره پیاپی 50بهار 1404صفحه 391-442

فایل ها

سابقه مقاله

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار

دوره 13، شماره 50 - شماره پیاپی 50
بهار 1404
صفحه 391-442