پژوهشکده تحقیقات راهبردی دبیرخانه مجمع تشخیص مصلحت نظام سیاست‌های راهبردی و کلان 2345-2544 14 54 2026 07 15 Identifying the Factors Affecting the Reorganization of Undergraduate Programs Based on an Analysis of Higher Education Upstream Documents شناسایی عوامل مؤثر بر ساماندهی رشته‌های تحصیلی مقطع کارشناسی براساس تحلیل اسناد بالادستی آموزش عالی 247204 10.30507/jmsp.2026.582795.2909 FA فاطمه نارنجی ثانی گروه مدیریت آموزش عالی، علوم تربیتی، دانشگاه تهران، تهران،ایران 0000-0003-4948-9479 جعفر توفیقی داریان مهندسی شیمی، دانشکده مهندسی شیمی، تربیت مدرس، تهران، ایران 0000-0003-4203-3102 رحمت اله الهیاری گروه مدیریت آموزش عالی، علوم تربیتی، دانشگاه تهران، تهران، ایران 0000-0000-0000-0001 عطیه درویشوند گروه مدیریت آموزش عالی، علوم تربیتی، دانشگاه تهران، تهران، ایران 0009-0007-6046-3858 Journal Article 2026 05 23 The restructuring of undergraduate academic programs is a key requirement for the transformation of higher education systems, contributing to improved efficiency, responsiveness to societal needs, and alignment with future developments. This qualitative study, based on document analysis and conducted with an applied purpose, aims to identify the factors influencing the restructuring of undergraduate academic programs.<br><br>Eight higher education policy documents with the highest relevance to the research topic were analyzed to extract major components and strategic orientations. The data were coded and organized using MAXQDA 2020 software. To ensure reliability, a portion of the data was independently recoded by a second coder, yielding a Cohen’s kappa coefficient of 0.85. The validity of the findings was confirmed through expert review by specialists in higher education.<br><br>The findings reveal that the factors affecting the restructuring of undergraduate academic programs can be categorized into five major dimensions: (1) educational, identity-building, and competency development; (2) developmental and problem-oriented higher education; (3) scientific advancement and future-oriented program development; (4) quality and governance in higher education; and (5) contextualization and localization of higher education.<br><br>These dimensions indicate that program restructuring is not merely an internal academic reform but a strategic response to the political, economic, social, technological, and environmental demands of the country. The findings provide a practical framework for policymaking, program review, and the development of undergraduate academic programs. ساماندهی رشته‌های تحصیلی مقطع کارشناسی به عنوان یکی از مهم‌ترین الزامات بازآرایی نظام آموزش عالی، نقش تعیین‌کننده‌ای در ارتقای کارآمدی، پاسخ‌گویی به نیازهای جامعه و انطباق آموزش عالی با تحولات آینده دارد. پژوهش حاضر، از نظر رویکرد، کیفی و از نوع تحلیل اسنادی و از منظر هدف، کاربردی است که به شناسایی عوامل تأثیرگذار بر ساماندهی رشته‌های تحصیلی مقطع کارشناسی می‌پردازد. به این منظور 8 سند بالادستی آموزش عالی که بیشترین ارتباط و انطباق را با موضوع پژوهش داشته و از ظرفیت بالاتری برای استخراج مؤلفه‌ها و جهت‌گیری‌های کلان برخوردار اند مورد تحلیل قرار گرفته و داده‌ها با استفاده از نرم‌افزار MAXQDA نسخه 2020 کدگذاری و ساماندهی شد. به منظور تعیین قابلیت اعتماد تحلیل، بخشی از داده‌ها توسط یک کدگذار مستقل، کدگذاری مجدد شد و ضریب توافق بین‌کدگذاران (کاپای کوهن) برابر با 0.85 به دست آمد. اعتبار یافته‌ها نیز از طریق بررسی متخصصان حوزه آموزش عالی تأیید شد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که عوامل تاثیرگذار در ساماندهی رشته‌های کارشناسی در قالب پنج بُعد اصلی قابل تبیین است: بُعد تربیتی و هویتی و ارتقای شایستگی‌ها، بُعد توسعه‌ای و مسئله‌محوری در آموزش عالی، بُعد علمی و آینده‌نگری در توسعه رشته‌ها، بُعد کیفیت و حکمرانی آموزش عالی و بُعد زمینه‌ای و بومی‌سازی آموزش عالی. این ابعاد بیانگر آن است که ساماندهی رشته‌ها صرفاً یک اقدام ساختاری درون‌دانشگاهی نیست، بلکه پاسخی راهبردی به الزامات سیاسی، اقتصادی، اجتماعی، فناورانه و محیط‌زیستی کشور به شمار می‌آید. نتایج پژوهش می‌تواند به‌عنوان چارچوبی کاربردی برای سیاست‌گذاری، بازنگری و توسعه رشته‌های دانشگاهی در مقطع کارشناسی مورد استفاده قرار گیرد.